Osteoporoz nedir?

Halk arasında “kemik erimesi” olarak bilinen osteoporoz, kemik yoğunluğunun azalması ve kemik yapısının bozulmasıyla kemiklerin kırılmaya daha yatkın hale gelmesidir. Özellikle kalça, omurga ve el bileği kırıkları görülür. Basit bir düşme gibi hafif travmalar bile kırığa yol açabilir.

Kalça ve omurga kırıkları hareket kabiliyetini ve bağımsız yaşamı etkileyebilir. Bu nedenle kemik sağlığını değerlendirmek için ağrı ya da kırık oluşmasını beklememek gerekir.

Kimler risk altındadır?

Osteoporoz kadınlarda, özellikle menopoz sonrasında daha sık görülür; erkeklerde de gelişebilir. Başlıca risk faktörleri şunlardır:

• İleri yaş ve erken menopoz.
• Düşük vücut ağırlığı.
• Ailede, özellikle anne veya babada kalça kırığı.
• Daha önce hafif travmayla kırık geçirmiş olmak.
• Sigara ve aşırı alkol kullanımı.
• Hareketsizlik, yetersiz beslenme ve emilim bozuklukları.
• Uzun süreli kortizon kullanımı.
• Kemik metabolizmasını etkileyen hormonal veya kronik hastalıklar.

Hangi belirtiler önemsenmeli?

Osteoporoz başlangıçta belirti vermeyebilir. Zamanla boy kısalması, kamburlaşma, yeni başlayan sırt veya bel ağrısı omurga kırıklarını düşündürebilir. Hafif bir düşmeyle gelişen kırık da kemik sağlığının değerlendirilmesi için önemli bir uyarıdır.

Tanı nasıl konur?

Kemik mineral yoğunluğu, genellikle bel omurları ve kalçadan yapılan DXA (Çift Enerjili X-Işını Absorpsiyometrisi ) ölçümüyle değerlendirilir. Bu inceleme düşük doz X ışını kullanır; kısa sürer ve ağrısızdır.

Hekim, ölçüm sonucunu yaş, hastalıklar, ilaçlar ve kırık öyküsüyle birlikte yorumlar. Gerektiğinde FRAX (Kırık Riski Değerlendirme Aracı) ile 10 yıllık kırık olasılığı hesaplanabilir.

Özellikle 65 yaş ve üzerindeki kadınlarda, daha genç menopoz sonrası kadınlarda risk faktörü varsa ve hafif travmayla kırık geçiren kişilerde değerlendirme önemlidir. Erkeklerde değerlendirme yaşa ve bireysel riske göre planlanır.

Osteoporoz değerlendirmesinde laboratuvarın rolü

Kan testleri tek başına osteoporoz tanısı koymaz. Kemik kaybına katkıda bulunan nedenleri araştırmaya, benzer bulgulara yol açan hastalıkları ayırt etmeye ve tedaviyi izlemeye yardımcı olur.

Hekim gerekli gördüğünde şu incelemelerden yararlanabilir:

Bulgulara göre hemogram, çölyak testleri veya başka hormonal incelemeler de istenebilir. Testler kişinin klinik durumuna göre seçilir.

Kemik döngüsü belirteçleri: CTX (C-Terminal Telopeptide / Beta-CrossLaps) ve P1NP (Procollagen Type I N-Terminal Propeptide-Tip 1 Kollajen N-Terminal Propeptiti)

CTX kemik yıkımı, P1NP kemik yapımı hakkında bilgi verir. Seçilmiş hastalarda tedaviye yanıtın izlenmesinde kullanılabilir; kemik yoğunluğu ölçümünün yerini almaz. Özellikle CTX için örneğin sabah, gece açlığı sonrasında alınması ve takipte benzer koşulların sağlanması önemlidir.

Kemik sağlığını korumak için neler yapılabilir?

• Dengeli beslenin: Kalsiyum ve protein açısından yeterli besinleri günlük beslenmenize dahil edin.
• Düzenli hareket edin: Yürüyüş, kas güçlendirme ve denge egzersizlerini sağlık durumunuza uygun şekilde yapın.
• Sigara kullanımını bırakın, alkol tüketimini azaltın.
• Düşmeleri önleyin: Evde takılmaya yol açabilecek engelleri kaldırın ve yeterli aydınlatma sağlayın.
• Takviyeleri ihtiyaca göre kullanın: D vitamini ve kalsiyum desteğini hekim önerisiyle planlayın.

Osteoporoz tedavisi gereken kişilerde yalnızca takviye almak yeterli olmayabilir. Kırık riskine uygun ilaç tedavisi ve düzenli takip planlanmalıdır.

20 Ekim Dünya Osteoporoz Günü’nde kemik sağlığınız için bir adım atın. Risk faktörleriniz varsa hekiminize danışın; uygun görüntüleme ve laboratuvar incelemeleriyle değerlendirmenizi planlayın.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; kişisel tanı ve tedavi için hekiminize danışınız.

Kaynaklar:

1. International Osteoporosis Foundation — World Osteoporosis Day
   https://www.worldosteoporosisday.org/
2. National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS) — Osteoporosis
   https://www.niams.nih.gov/health-topics/osteoporosis
3. NIAMS — Osteoporosis: Diagnosis, Treatment, and Steps to Take
   https://www.niams.nih.gov/health-topics/osteoporosis/diagnosis-treatment-and-steps-to-take
4. National Osteoporosis Guideline Group (NOGG) — Fracture Risk Assessment and Case Finding
   Tanı, laboratuvar incelemeleri, CTX ve P1NP için ayrıntılı kaynak:
   https://www.nogg.org.uk/full-guideline/section-3-fracture-risk-assessment-and-case-finding
5. NOGG — Non-pharmacological Management of Osteoporosis
   Beslenme, kalsiyum, D vitamini, egzersiz ve düşmelerin önlenmesi:
   https://www.nogg.org.uk/full-guideline/section-5-non-pharmacological-management-osteoporosis

20 Ekim Dünya Osteoporoz Günü: Kemik Sağlığınızı Koruyun yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

Meme Kanseri Ne Kadar Yaygın?

Meme kanseri, kadınlarda dünyada en sık görülen kanser türüdür. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre 2022 yılında yaklaşık 2,3 milyon kadına meme kanseri tanısı konmuş, yaklaşık 670 bin kadın bu hastalık nedeniyle yaşamını yitirmiştir. IARC’nin Türkiye için 2024 tahminlerinde 25.080 yeni meme kanseri vakası bildirilmektedir; meme kanseri, kadınlarda en sık görülen kanserdir. Türkiye verileri tahminlere dayanır.

Meme kanseri çoğunlukla kadınlarda görülse de erkeklerde de gelişebilir. Yaş ilerledikçe risk artar. Aile öyküsü ve bazı kalıtsal gen değişiklikleri de riski yükseltebilir. Bununla birlikte, tanı alan kişilerin önemli bir bölümünde bilinen bir aile öyküsü veya belirgin bir risk faktörü bulunmaz. Bu nedenle ailede meme kanseri öyküsü olmaması, taramaları ertelemek için bir gerekçe değildir.

Meme Kanseri Riskini Artırabilen Faktörler

Meme kanseri, tek bir nedene bağlı olarak gelişmez. Genetik yatkınlık, yaş, hormonal döngü ve üreme öyküsü, yaşam tarzı ve çevresel etkenler riski birlikte etkileyebilir. Bu faktörlerden bir veya birkaçının bulunması kişide mutlaka meme kanseri gelişeceği anlamına gelmez; risk faktörlerinin bulunmaması da hastalığı tamamen dışlamaz.

Meme kanseri riskini artırabilen başlıca faktörler şunlardır:

• Yaşın ilerlemesi ve kadın olmak
• Ailede meme veya yumurtalık kanseri öyküsü ve BRCA1, BRCA2 gibi genlerde kanser riskini artıran kalıtsal değişiklikler
• İlk adetin erken yaşta görülmesi veya menopozun geç yaşta başlaması
• Hiç doğum yapmamış olmak ya da ilk doğumu ileri yaşta yapmak
• Doğum yaptığı hâlde hiç emzirmemiş olmak; emzirme, meme kanseri riskinde azalmayla ilişkilendirilmiştir
• Menopoz sonrası hormon tedavisi kullanmak. Risk, kullanılan hormonların türüne ve tedavi süresine göre değişebilir. Bu nedenle hormon tedavisi kararı hekimle kişisel olarak değerlendirilmelidir.
• Fazla kilolu veya obez olmak, özellikle menopoz sonrasında
• Hareketsiz yaşam ve alkol kullanımı
• Tütün ve tütün ürünleri kullanımı; meme kanseri riskiyle ilişkilendirilmesinin yanı sıra genel sağlık açısından da önemli bir risk etkenidir
• Yoğun meme dokusu. Yoğun meme dokusu riski artırabilir ve mamografide bazı bulguların görülmesini güçleştirebilir.
• Özellikle genç yaşlarda göğüs kafesi bölgesine radyoterapi almış olmak

Risk faktörlerinin kişiye etkisi farklı olabilir. Aile öyküsü veya kalıtsal risk bulunan kişiler, tarama yaşını ve yöntemini hekimleriyle birlikte değerlendirmelidir.

Erken Tanı Neden Önemli?

Meme kanseri erken evrede saptandığında tedavi seçenekleri ve başarılı sonuç alma olasılığı artabilir. Erken tanı; cerrahi, ilaç tedavisi ve radyoterapi gibi yöntemlerin doğru zamanda planlanmasına yardımcı olur. Bunun için yaşa ve kişisel riske uygun tarama, memelerdeki olağan değişiklikleri tanıma ve yeni belirtilerde gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurma önem taşır.

Tarama, henüz belirti vermeyen kişilerde hastalığı araştırır. Yeni bir belirti varsa tarama zamanını beklemeden hekim değerlendirmesi gerekir.

Hangi Değişikliklerde Hekime Başvurulmalı?

Aşağıdaki değişiklikler her zaman kanser anlamına gelmez. Ancak yeni ortaya çıkmaları, kalıcı olmaları veya giderek belirginleşmeleri durumunda değerlendirilmelidir:

• Memede ya da koltuk altında yeni bir kitle veya sertlik
• Meme boyutunda ya da şeklinde belirgin değişiklik
• Meme derisinde çekinti, kalınlaşma, kızarıklık veya portakal kabuğu görünümü
• Meme başında içe dönme ya da ciltte yara oluşması
• Kendiliğinden gelen, özellikle kanlı meme başı akıntısı

Meme dokusunu tanımak, kişinin kendi olağan görünüm ve hissini fark etmesine yardımcı olur. Kendi kendine muayene, mamografi taramasının veya hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz. Şüpheli bir değişiklik fark edildiğinde hekime başvurulmalıdır.

Tarama İçin Neler Yapılabilir?

Türkiye’de Ulusal Kanser Tarama Programı kapsamında 40–69 yaş arasındaki kadınlara iki yılda bir mamografi önerilmektedir. Tarama mamografisi, belirti bulunmayan kişilerde erken bulguları araştırmak için kullanılır; KETEM’ler ve Sağlıklı Hayat Merkezleri üzerinden ücretsiz olarak sunulabilir. Tarama yaşı ve sıklığı, kişinin sağlık durumuna ve güncel ulusal önerilere göre değerlendirilmelidir.

Ailede genç yaşta meme veya yumurtalık kanseri öyküsü, bilinen kalıtsal gen değişikliği ya da kişisel meme kanseri öyküsü varsa standart tarama programı yeterli olmayabilir. Bu kişiler taramaya hangi yaşta ve hangi yöntemle başlanacağını hekimleriyle görüşmelidir. Mamografinin yanı sıra bazı kişilerde ultrason veya manyetik rezonans görüntüleme (MR) gerekebilir.

Meme kanserini önlemenin kesin bir yolu yoktur. Bununla birlikte düzenli fiziksel aktivite, sağlıklı kilonun korunması ve alkol tüketiminin azaltılması riski olumlu yönde etkileyebilir. Bu önlemler, tarama ve belirtilerin değerlendirilmesinin yerine geçmez.

Tanı & Tedavide Kişiye Özel Yaklaşım

Meme kanseri tanısı, görüntüleme ve gerektiğinde biyopsiyle konur. Biyopsi örneğinin incelenmesi, tümörün özelliklerinin belirlenmesine ve tedavi planının oluşturulmasına katkı sağlar. Östrojen ve progesteron reseptörleri (ER/PR), HER2 ve Ki-67 gibi belirteçler, tümörün biyolojik özelliklerini ve bazı tedavi seçeneklerine uygunluğunu değerlendirmede kullanılır. Seçilmiş hastalarda kalıtsal gen incelemeleri veya tümörün gen profiline dayalı testler de karar sürecine katkı sağlayabilir.

Tedavi; hastalığın evresine, tümörün biyolojik özelliklerine ve kişinin genel sağlık durumuna göre planlanır. Cerrahi ve radyoterapinin yanı sıra hormon tedavileri, kemoterapi, hedefe yönelik ilaçlar ve uygun hastalarda immünoterapi kullanılabilir. HER2’yi hedefleyen tedaviler ve antikor-ilaç konjugatları, ilaçların tümör hücrelerine daha seçici biçimde ulaştırılmasını sağlayan yaklaşımlar arasındadır. Hormon reseptörü pozitif hastalarda hormon tedavileriyle birlikte CDK4/6 inhibitörleri; belirli gen değişiklikleri bulunan hastalarda PARP inhibitörleri kullanılabilir. Üçlü negatif meme kanserinde bazı hastalar için immünoterapi seçenekleri de vardır. Bu yöntemlerin uygunluğu kişiye ve hastalığın özelliklerine göre onkoloji ekibi tarafından belirlenir.

Kan Testleri Mamografinin Terini Tutar mı?

Hayır. Meme kanserini taramak veya dışlamak için rutin bir kan testi yoktur. CA 15-3 ve CEA gibi tümör belirteçleri, tek başına meme kanseri tanısı koymak ya da sağlıklı kişilerde tarama yapmak için uygun değildir. Laboratuvar incelemeleri, tanı konmuş hastalarda biyopsi dokusundaki belirteçlerin ve gerekli durumlarda genetik özelliklerin değerlendirilmesiyle tedavi kararlarına katkı sağlayabilir.

Meme Sağlığınız İçin Bugün Bir Adım Atın!

Meme sağlığı farkındalığı yalnızca Ekim ayında değil, yıl boyunca sürdürülmesi gereken bir alışkanlıktır. Yaşınıza ve risk durumunuza uygun tarama programını öğrenin. Memenizde yeni veya olağan dışı bir değişiklik fark ederseniz değerlendirme için sağlık kuruluşuna başvurun. Erken tanı için önemli adımlardan biri, taramayı ertelememektir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; kişisel tanı ve tedavi için hekiminize danışınız.

Kaynaklar

• Dünya Sağlık Örgütü, Breast cancer www.who.int
• IARC, Cancer Today: Türkiye, 2024 estimates www-dep.iarc.fr
• T.C. Sağlık Bakanlığı, meme kanseri tarama programı gopeah.saglik.gov.tr
• U.S. National Cancer Institute, Breast Cancer Biomarker Tests www.cancer.gov

Meme Sağlığında Farkındalık: Erken Tanı Hayat Kurtarır yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

Serebral Palsi Nedir?

Serebral palsi (SP), gelişmekte olan fetal veya bebek beyninde meydana gelen ilerleyici olmayan etkilenimler sonucunda ortaya çıkan, hareket ve duruş gelişimini etkileyerek aktivite kısıtlılığına yol açabilen kalıcı bozukluklar grubudur. Beyindeki temel etkilenim ilerleyici değildir; ancak büyüme, kas-iskelet sistemi değişiklikleri ve yaşla birlikte klinik bulgular ve destek ihtiyaçları değişebilir.

Hareket güçlüklerine bazı bireylerde epilepsi, görme ve işitme sorunları, iletişim, beslenme veya bilişsel işlevlerle ilgili güçlükler eşlik edebilir. Bu bulguların tümü her bireyde görülmez; serebral palsi tanısı tek başına kişinin bilişsel kapasitesini göstermez. 

Nedenleri & Risk Faktörleri Nelerdir?

Serebral palsi farklı nedenlerle gelişebilir. Prematüre doğum, düşük doğum ağırlığı, gelişmekte olan beyindeki yapısal farklılıklar, enfeksiyonlar ve beyin hasarına yol açan olaylar riskle ilişkili olabilir. Serebral palsiyi yalnızca doğum sırasında oksijensiz kalmaya bağlamak doğru değildir. Bazı bireylerde ayrıntılı incelemelere rağmen kesin neden belirlenemeyebilir. Bir risk faktörünün bulunması da serebral palsinin mutlaka gelişeceği anlamına gelmez

Erken Belirtiler & Tanı Süreci

Baş kontrolü, oturma veya yürüme gibi motor becerilerin gelişiminde gecikme; kaslarda belirgin sertlik ya da gevşeklik ve hareketlerde belirgin asimetri değerlendirme gerektiren bulgular arasındadır. Bu belirtiler tek başına tanı koydurmaz.

Tanı; gebelik ve doğum öyküsü, gelişimsel izlem, nörolojik muayene ve standartlaştırılmış değerlendirmelerin birlikte ele alınmasına dayanır. Gerektiğinde beyin manyetik rezonans görüntülemesi (MR), altta yatan etkilenimi araştırmak için kullanılır. Daha önce kazanılmış becerilerin kaybı gibi beklenmeyen bulgular varsa farklı nörolojik hastalıklar açısından yeniden değerlendirme gerekir.

Laboratuvar İncelemelerinin Rolü Nedir?

Serebral palsi tanısını tek başına koyan veya dışlayan rutin bir kan testi bulunmaz. Laboratuvar incelemeleri, klinik değerlendirmeyi tamamlamak ve gerekli durumlarda altta yatan nedenleri ya da benzer belirtiler gösterebilen başka hastalıkları araştırmak amacıyla kullanılır.

Uzman hekim; muayene bulguları, aile öyküsü ve görüntüleme sonuçlarına göre genetik veya metabolik incelemeler isteyebilir. Bu testler bazı bireylerde nedenin açıklanmasına ve klinik yaklaşımın planlanmasına katkı sağlayabilir. Test seçimi bireye özgü yapılmalı; sonuçlar klinik bulgularla birlikte, gerektiğinde genetik danışmanlık eşliğinde yorumlanmalıdır.

Tedavi & İzlemde Bütüncül Yaklaşım

Serebral palsiyi tamamen ortadan kaldıran bir tedavi bulunmamakla birlikte, erken başlanan ve bireyin ihtiyaçlarına göre düzenlenen destek işlevselliği ve yaşam kalitesini geliştirebilir. Fizyoterapi, ergoterapi, dil ve konuşma terapisi, beslenme desteği, yardımcı teknolojiler ve gerekli tıbbi uygulamalar birlikte planlanabilir. İzlemde bireyin ve ailesinin hedefleri, günlük yaşama katılımı ve yaşla birlikte değişen ihtiyaçları dikkate alınmalıdır.

6 Ekim Dünya Serebral Palsi Günü, bilimsel bilgiyi paylaşmanın yanında erken değerlendirmeye, uygun sağlık hizmetlerine ve erişilebilir yaşam koşullarına verilen önemi de hatırlatır. Serebral palsili bireylerin kendi yaşamlarına ilişkin kararlarda söz sahibi olması, nitelikli sağlık hizmetinin ve kapsayıcı bir toplumun temelidir.

Tıbbi bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. Sağlık durumunuz ve size uygun tetkikler hakkında hekiminize danışınız.

Kaynaklar:

1. World Cerebral Palsy Day. World Cerebral Palsy Day — October 6.
   https://worldcpday.org/
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Cerebral Palsy.
   https://www.cdc.gov/cerebral-palsy/about/index.html
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Screening for Cerebral Palsy.
   https://www.cdc.gov/cerebral-palsy/testing/index.html
4. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Cerebral Palsy in Under 25s: Assessment and Management. NICE Guideline NG62 — Recommendations.
   https://www.nice.org.uk/guidance/ng62/chapter/Recommendations
5. National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). Neurological Diagnostic Tests and Procedures.
   https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/neurological-diagnostic-tests-and-procedures

6 Ekim Dünya Serebral Palsi Günü: Erken Değerlendirme, Doğru Tanı ve Bireye Özel Destek yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

Bu nedenle over kanserinde erken tanıya giden yol; belirtilerin zamanında fark edilmesi, kişisel ve ailesel risklerin değerlendirilmesi, görüntüleme yöntemleri ve uygun laboratuvar testlerinin birlikte yorumlanmasından geçer.

Over Kanseri Neden Önemlidir?

Kadın yumurtalığı, pelvisin derininde yer aldığı için burada gelişen bir tümör, erken dönemde fark edilebilir bir kitleye veya belirgin bir yakınmaya neden olmayabilir. Hastalık ilerledikçe belirtiler daha görünür hâle gelir; ancak bu aşamada tümör over dışına yayılmış olabilir.

Over kanseri tek bir hastalık değildir. En sık görülen grubu epitelyal over kanserleri oluşturur. Bunun yanında germ hücreli ve stromal tümörler gibi farklı biyolojik özelliklere sahip türleri de bulunmaktadır. Günümüzde bazı yüksek dereceli seröz kanserlerin fallop tüplerinin uç bölümünden başladığı bilinmekte; over, fallop tüpü ve primer periton kanserleri bu nedenle çoğu zaman birlikte değerlendirilmektedir.

Hangi Belirtiler Önemsenmelidir?

Over kanserinde görülebilen belirtiler çoğu zaman hastalığa özgü değildir. Ancak aşağıdaki yakınmaların yeni başlaması, açıklanamaması, sık tekrarlaması veya zaman içinde artması durumunda hekime başvurulmalıdır:

• Karında sürekli ya da tekrarlayan şişkinlik
• Karın çevresinde belirgin genişleme
• Alt karın veya pelvis bölgesinde ağrı ve basınç hissi
• Çabuk doyma ya da iştah azalması
• Yemek yemekte güçlük
• Sık idrara çıkma veya ani idrar yapma ihtiyacı
• Hazımsızlık, gaz, bulantı ya da kabızlık
• Nedeni açıklanamayan kilo kaybı veya kilo artışı
• Bel ve sırt ağrısı
• Sürekli yorgunluk
• Menopoz sonrası kanama veya düzensiz vajinal kanama

Bu belirtiler çoğunlukla iyi huylu nedenlerden kaynaklanır. Burada önemli olan yalnızca belirtinin varlığı değil; kişinin alışılmış durumundan farklı olması, süreklilik göstermesi ve giderek belirginleşmesidir.

Kimlerde Risk Daha Yüksektir?

Over kanseri her kadında görülebilmekle birlikte bazı durumlarda risk artabilir:

• İleri yaş ve menopoz sonrası dönem
• Birinci derece akrabalarda over veya meme kanseri bulunması
• Ailede pankreas, prostat ya da erkek meme kanseri öyküsü
• BRCA1 veya BRCA2 genlerinde patojenik değişiklik taşıyıcılığı
• Lynch sendromu gibi kalıtsal kanser sendromları
• Daha önce meme kanseri geçirmiş olmak
• Endometriozis öyküsü
• Hiç doğum yapmamış olmak veya infertilite öyküsü
• Fazla kilo ve obezite

Ailede genç yaşta gelişen meme kanseri, birden fazla kişide meme veya over kanseri ya da erkek meme kanseri bulunması kalıtsal yatkınlık açısından özellikle önemlidir. Böyle bir aile öyküsü bulunan kişilerde genetik danışmanlık ve gerekli görülürse uygun genetik testler gündeme gelebilir.

Over Kanserinde Erken Tanı için Neler Yapılabilir?

Günümüzde ortalama risk taşıyan ve herhangi bir yakınması olmayan kadınlarda over kanserine yönelik etkinliği kanıtlanmış bir toplum tarama programı bulunmamaktadır. Bu nedenle yıllık ultrasonografi veya tümör belirteçlerinin gelişigüzel ölçülmesi, erken tanı için tek başına yeterli bir yaklaşım değildir.

Buna karşılık belirtileri veya risk faktörleri bulunan kişilerde tanısal değerlendirme geciktirilmemelidir. Bu değerlendirme genellikle şu basamaklardan oluşur:

1. Yakınmaların, kişisel öykünün ve aile öyküsünün değerlendirilmesi
2. Jinekolojik muayene
3. Transvajinal ultrasonografi
4. Gerekli durumlarda CA-125, HE4 ve her iki biyobelirtecin birlikte skorlandığı ROMA gibi laboratuvar testleri
5. Bulgulara göre ileri görüntüleme yöntemleri
6. Şüpheli durumlarda jinekolojik onkoloji değerlendirmesi

Laboratuvar testleri bu sürecin değerli bir parçasıdır; ancak hiçbir tümör belirteci muayene ve görüntülemeden bağımsız yorumlanmamalıdır.

HE4 Testi Değerlendirmeye Ne Katar?

HE4 (Human Epididymis Protein 4), kanda ölçülebilen bir biyobelirteçtir. Bazı epitelyal over kanseri hücreleri tarafından yüksek miktarda üretilebilir. HE4 ölçümü özellikle ultrasonografide adneksiyal veya pelvik kitle saptanan hastalarda, kitlenin kötü huylu olma olasılığının değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

Over kanserinin laboratuvar değerlendirmesinde en sık kullanılan belirteçlerden biri CA-125’tir. 

Ancak CA-125;

Endometriozis, miyom, menstruasyon, gebelik, pelvik enfeksiyonlar, karın ve göğüs zarını etkileyen bazı hastalıklar gibi kanser dışı durumlarda da yükselebilir. Özellikle menopoz öncesi dönemde bu durum, sonucun yorumlanmasını güçleştirebilir.

HE4’ün dikkat çeken yönü, endometriozis başta olmak üzere bazı iyi huylu jinekolojik hastalıklarda CA-125’e göre daha seyrek yükselmesidir. Bu özelliği nedeniyle HE4, uygun hasta grubunda iyi huylu ve kötü huylu over kitlelerinin ayrımında değerlendirmeye ek katkı sunabilir.

CA-125 ve HE4 farklı biyolojik özellikleri yansıttığından, iki testin birlikte kullanılması bazı hastalarda tek bir belirtecin sağlayabileceğinden daha kapsamlı bilgi verebilir.

ROMA: HE4 & CA-125’in Birlikte Değerlendirilmesi ile Over Ca Risk Skorlaması

HE4’ün klinik kullanım alanlarından biri de ROMA (Risk of Ovarian Malignancy Algorithm) hesaplamasıdır.

ROMA;

• HE4 düzeyini,
• CA-125 düzeyini,
• Hastanın menopoz durumunu

birlikte değerlendirerek epitelyal over kanseri olasılığına ilişkin bir risk sınıflaması oluşturur.

Bu algoritma özellikle adneksiyal kitlesi bulunan ve cerrahi girişim planlanan hastaların düşük veya yüksek risk grubuna ayrılmasına yardımcı olabilir. Yüksek riskli hastaların uygun merkezlere ve jinekolojik onkoloji uzmanlarına yönlendirilmesinde klinisyene destek sağlayabilir.

ROMA bir “kanser var veya yok” testi değildir. Elde edilen sonuç; hastanın yaşı, menopoz durumu, klinik bulguları ve ultrasonografi özellikleriyle birlikte yorumlanmalıdır.

HE4 Sonucu Değerlendirilirken Nelere Dikkat Edilmelidir?

HE4 değerinin doğru yorumlanabilmesi için test sonucunu etkileyebilecek bazı özelliklerin bilinmesi gerekir:

• HE4 her over kanseri türünde yükselmeyebilir.
• Normal bir HE4 değeri kanseri kesin olarak dışlamaz.
• Yüksek bir HE4 değeri tek başına kanser tanısı koydurmaz.
• Böbrek fonksiyonlarındaki azalma HE4 düzeyini belirgin biçimde artırabilir.
• Yaş, menopoz durumu ve sigara kullanımı sonuçları etkileyebilir.
• Kullanılan laboratuvar yönteminin referans aralıkları dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle HE4 sonucu değerlendirilirken böbrek fonksiyon testlerinin bilinmesi ve testin klinik tabloyla birlikte yorumlanması önemlidir. Renal yetmezlik HE4 düzeyini artırabilir.

HE4 ve ROMA Skorlamasının Tedavi Takibinde Kullanımı

Tanı sırasında HE4 düzeyi yüksek bulunan epitelyal over kanserli hastalarda seri ölçümler, tedaviye verilen yanıtın ve hastalığın seyri ya da tekrarlama olasılığının izlenmesine katkıda bulunabilir.

Takipte tek bir ölçümden çok, aynı laboratuvar yöntemiyle elde edilen değerlerin zaman içindeki değişimi önem taşır. HE4 ölçümü bu alanda da klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin yerine geçmez; onları tamamlayan bir laboratuvar bulgusudur.

Test Tek Başına Değil, Doğru Klinik Bağlamda Oldukça Değerlidir

Over kanserinde erken tanının anahtarı, henüz toplumun tamamına uygulanabilecek etkili bir tarama testi bulunmadığından, belirtilerin fark edilmesi ve riskin kişiye özel değerlendirilmesidir.

Süreklilik gösteren karın şişkinliği, pelvik ağrı, çabuk doyma veya idrar yakınmalarında kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurulmalıdır. Görüntülemede pelvik ya da adneksiyal kitle saptanan uygun hastalarda ise HE4; CA-125, menopoz durumu ve ultrasonografi bulgularıyla birlikte değerlendirildiğinde tanısal sürece önemli katkı sağlayabilir.

Bununla birlikte HE4 ve ROMA, sağlıklı ve yakınması olmayan kişilerde tek başına over kanseri taraması amacıyla kullanılmamalı; sonuçlar mutlaka hekim tarafından klinik ve radyolojik bulgularla birlikte yorumlanmalıdır.

Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.

Kaynaklar:

1. National Cancer Institute. Ovarian, Fallopian Tube, and Primary Peritoneal Cancers Screening (PDQ®)–Health Professional Version.
   https://www.cancer.gov/types/ovarian/hp/ovarian-screening-pdq
2. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Ovarian Cancer.
   https://www.acog.org/womens-health/faqs/ovarian-cancer
3. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). The Role of the Obstetrician–Gynecologist in the Early Detection of Epithelial Ovarian Cancer in Women at Average Risk.
   https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2017/09/the-role-of-the-obstetriciangynecologist-in-the-early-detection-of-epithelial-ovarian-cancer-in-women-at-average-risk
4. U.S. Food and Drug Administration (FDA). ROMA—HE4 EIA and ARCHITECT CA 125 II: 510(k) Decision Summary.
   https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/pdf10/k103358.pdf
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Tests in Secondary Care to Identify People at High Risk of Ovarian Cancer—HealthTech Guidance 453.

Over Kanseri: Belirsiz Belirtilerden Erken Değerlendirmeye yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

BM Genel Kurulu’nun 2. Üst Düzey Toplantısı, COVID-19’dan çıkarılan dersler ve uluslararası sağlık iş birliğinde son dönemde kaydedilen ilerlemeler ışığında, pandemilerin önlenmesi, hazırlık ve müdahale konusunda küresel eylemin gerekliliğini vurguladı.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda (BM Genel Kurulu) bir araya gelen siyasi liderler, gelecekteki pandemilere karşı dünyayı daha güvenli hâle getirme konusundaki taahhütlerini yenileyerek pandemilerin önlenmesi, hazırlık ve müdahale (PPPR) alanında sürdürülebilir ve daha eşitlikçi yatırımlar ile eylemlere ihtiyaç olduğunu vurguladı.

BM Genel Kurulu bugün, COVID-19 pandemisinin ortaya çıkardığı zorluklar ve küresel sağlık güvenliğindeki eksikliklere yanıt olarak 2023 yılında gerçekleştirilen ilk toplantının ardından, PPPR konusundaki ikinci Üst Düzey Toplantısı’nı gerçekleştirdi. Ülkeler, PPPR’nin güçlendirilmesinin yalnızca bir sağlık meselesi olmadığını; toplumların ve ilgili tüm sektörlerin katılımıyla bütüncül bir kamu yönetimi ve toplum yaklaşımı gerektirdiğini vurguladı.

Liderler, pandemi tehditlerinin tespit edilmesi, bu tehditlere hazırlık yapılması ve müdahale edilmesine yönelik küresel sistemleri güçlendirmek amacıyla son üç yılda kaydedilen ilerlemeleri kabul etti. Bu ilerlemeler arasında DSÖ Pandemi Anlaşması’nın kabul edilmesi ve Uluslararası Sağlık Tüzüğü’nde (2005) yapılan değişiklikler de yer aldı. Salgın ve pandemi sürveyansı, patojen paylaşımı ve aşı, tedavi ve tanı ürünlerinin yerel üretimine odaklanan küresel merkezlerin kurulmasıyla PPPR kapasitesi ve altyapısı da geliştirildi.

Bugünkü toplantıda konuşan Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus ise kaydedilen ilerlemenin sürdürülebilmesi ve dünyanın COVID-19 benzeri tehditlere karşı daha iyi hazırlanabilmesi için eylemlerin ve yatırımların devam etmesi gerektiğini belirtti. COVID-19’un 2020 ile 2023 yılları arasında 20 milyondan fazla fazladan ölümle ilişkilendirildiği ve küresel ekonomide 10 trilyon ABD dolarının üzerinde kayba yol açtığı ifade edildi.

Dr. Tedros şu ifadeleri kullandı:

“COVID-19 pandemisi, küresel sağlık güvenliğindeki kırılganlıkları ortaya çıkardı ve daha da derinleştirdi; dünyaya pek çok acı ders verdi. Bugün ortaya konan siyasi kararlılık, bu dersleri yansıtıyor ve yerel ve ulusal kapasitelerin oluşturulması ve güçlendirilmesi, dayanıklı sağlık sistemlerine yatırım yapılması ve ürünlere, araçlara ve kaynaklara eşit erişimin genişletilmesi konusunda somut, ölçülebilir ve acil eylemlere yönelik önemli taahhütler içeriyor.”

Ülkeler ayrıca, DSÖ Pandemi Anlaşması’nın eki kapsamında Patojenlere Erişim ve Fayda Paylaşımı (Pathogen Access and Benefit-Sharing – PABS) sisteminin oluşturulmasına yönelik müzakerelerin başarıyla ve acilen tamamlanması gerektiğini vurguladı. Söz konusu müzakereler hâlen DSÖ üye devletleri arasında devam ediyor.

PABS ekinin amacı, pandemi potansiyeli taşıyan patojenlerin zamanında paylaşılmasına ve bunların kullanımından doğan faydaların paylaşımına yönelik bir sistemin hayata geçirilmesini sağlamaktır. Bu sistem; araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin yanı sıra söz konusu patojenlerden geliştirilen aşıların, ilaçların, tanı ürünlerinin ve diğer sağlık ürünlerinin zamanında ve eşitlikçi biçimde paylaşılmasına olanak sağlayacaktır.

Ekin Mayıs 2027’de gerçekleştirilecek Dünya Sağlık Asamblesi’nde kabul edilmesi, DSÖ üye devletlerinin DSÖ Pandemi Anlaşması’nı ulusal düzeyde onaylama süreçlerini başlatabilmeleri açısından gereklidir.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres adına konuşan BM Genel Sekreter Yardımcısı Amina Mohammed şu ifadeleri kullandı:

“Müzakereleri devam eden Patojenlere Erişim ve Fayda Paylaşımı Sistemi, DSÖ Pandemi Anlaşması’nın tüm potansiyelinin ortaya çıkarılması açısından kritik öneme sahip. Kaybedecek zamanımız yok. Üye devletleri bu çalışmaları hızlandırmaya çağırıyorum. Bunu tamamlayalım. Dünyanın beklediği Pandemi Anlaşması’nı hayata geçirelim.”

Bildirge, ulusal sağlık güvenliğinin yalnızca küresel dayanışmayla sağlanabileceğini ve sınır ötesi tehditlere karşı toplumları ve ülkeleri korumak için uluslararası iş birliğinin vazgeçilmez olduğunu vurguluyor.

Pandemilerin önlenmesinin bir salgın ortaya çıkmadan çok önce başladığını kabul eden bildirgede; insan, hayvan ve çevre sağlığı arasındaki bağlantıları ele alan Tek Sağlık (One Health) yaklaşımının önemi de vurgulanıyor.

Toplantının açılışında konuşan 81. BM Genel Kurulu Başkanı Dr. Khalilur Rahman, gelecekte ortaya çıkması kaçınılmaz olan pandemilere karşı dünyayı koruyabilmek için uluslararası iş birliğinin şart olduğunu belirtti. Dr. Rahman; aşılara, tanı araçlarına, tedavilere ve diğer temel tıbbi ürünlere eşit ve zamanında erişimin sağlanmasının, sağlık sistemlerinin güçlendirilmesinin ve insanları ve toplumları desteklemek amacıyla devam eden finansman açıklarının kapatılmasının önemini vurguladı.

Dr. Rahman toplantıda şu ifadeleri kullandı:

“Bilgiye sahibiz, araçlara sahibiz, bilime ve uzmanlığa sahibiz ve COVID-19’dan çıkardığımız ağır derslere sahibiz. Bunları kendimiz, ailelerimiz ve sevdiklerimiz için kullanalım. Aynı zamanda kaybettiğimiz insanların anısına ve gereksiz yere acı çeken herkes için de harekete geçelim.”

Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi (ECOSOC) Başkanı Büyükelçi Amar Bendjama ise pandemilere hazırlık, önleme ve müdahalenin 2030 Gündemi’nin ilerletilmesi ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’nda ilerleme sağlanması açısından kritik önem taşıdığını belirtti.

Büyükelçi Bendjama şu ifadeleri kullandı:

“Bu durum; eşitliğin gözetildiği, dayanıklı sağlık sistemlerine, teknolojiye erişime, önlemeye ve erken uyarı sistemlerine sürdürülebilir yatırımların yapıldığı, bütünleşik ve yeterli finansmanla desteklenen eylemleri gerekli kılıyor. ECOSOC; üye devletleri, Birleşmiş Milletler sistemini ve diğer paydaşları bir araya getirerek bu alanda politika uyumunu ve koordineli eylemleri güçlendirme konusunda kritik bir role sahiptir.”

Gün boyunca devam eden görüşmelerde Üst Düzey Toplantı’ya katılan liderler; önleme, hazırlık ve müdahalenin yalnızca kriz dönemlerinde değil, krizler arasındaki yıllarda da sürdürülebilir bir siyasi öncelik olarak ele alınması gerektiğini vurguladı.

Liderler, gelecekteki pandemilere karşı dünyayı korumanın sürdürülebilir siyasi liderlik, uluslararası iş birliği ve uzun vadeli yatırım gerektirdiğinin altını çizdi.

Editörlere notlar

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun Pandemilerin Önlenmesi, Hazırlık ve Müdahale konulu ikinci Üst Düzey Toplantısı, 25 Eylül 2026 tarihinde New York’taki Birleşmiş Milletler Genel Merkezi’nde gerçekleştirilmektedir.

Toplantıda, 2023 yılında düzenlenen Üst Düzey Toplantı’dan bu yana kaydedilen ilerlemeler değerlendirilmekte ve eşitlik, dayanışma, çok taraflı iş birliği ve sürdürülebilir yatırımlar yoluyla pandemilerin önlenmesi, hazırlık ve müdahale kapasitesinin güçlendirilmesine odaklanan bir Siyasi Bildirge ele alınmaktadır.

Bildirgenin daha ayrıntılı değerlendirilmek üzere Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’na sunulması beklenmektedir.

Üst Düzey Toplantı’nın genel teması; eşitlik ve dayanışma ilkeleri doğrultusunda pandemilerin ve halk sağlığı acil durumlarının önlenmesi, bunlara hazırlık yapılması ve müdahale edilmesi için çok taraflı ve nesiller arası bir yaklaşımın geliştirilmesidir.

Toplantı kapsamında ayrıca iki çok paydaşlı panel gerçekleştirilmektedir:

1. Pandemilerin önlenmesi, hazırlık ve müdahale kapasitesinin güçlendirilmesi için gerekli çok taraflı eylemler,
2. Kapasite ve finansman da dâhil olmak üzere sürdürülebilirlik ve öngörülebilirlik yoluyla kritik araçlara eşit erişimin nasıl sağlanacağı.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Hakkında

Tüm insanların esenliğini amaçlayan ve bilimsel verileri rehber alan Dünya Sağlık Örgütü, herkesin, her yerde güvenli ve sağlıklı bir yaşam için eşit fırsatlara sahip olmasını sağlamak amacıyla küresel çalışmalara liderlik eder ve destek verir.

DSÖ, Birleşmiş Milletler’in sağlık alanındaki kuruluşudur. 150’den fazla lokasyonda ülkeleri, ortakları ve insanları bir araya getirerek sağlık acil durumlarına yönelik küresel müdahaleye öncülük eder; hastalıkları önlemeye, sağlık sorunlarının temel nedenlerini ele almaya ve ilaçlara ve sağlık hizmetlerine erişimi genişletmeye yönelik çalışmalar yürütür.

DSÖ’nün misyonu, tüm ülkelerin sağlığı geliştirmelerini, sağlık hizmeti sunmalarını ve toplum sağlığını korumalarını desteklemektir.

2026 Dünya Sağlık Günü’nün teması olan “Sağlık İçin Birlikte. Bilimin Yanında Ol.”, sağlığın ve esenliğin korunmasında bilimin temel rolünü vurgulamak amacıyla yıl boyunca sürdürülecek bir kampanyayı ifade etmektedir.

Dünya Liderleri Gelecekteki Pandemilere Karşı Dünyayı Koruma Taahhütlerini Yeniledi yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

“İnfluenzaya karşı en etkili korunma yöntemi ise her yıl uygulanan mevsimsel grip aşısıdır.”

İnfluenza Nasıl Bulaşır?

İnfluenza; başlıca influenza A ve B virüslerinin neden olduğu bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonudur. Virüs, enfekte kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında çevreye yayılan ve havada asılı kalan solunum parçacıklarıyla bulaşır. Virüsle kirlenmiş ellerin ağız, burun ve gözlerle teması da bulaşmaya katkıda bulunabilir.

Grip olan kişiler, belirtiler ortaya çıktıktan sonraki ilk 3 gün boyunca en bulaşıcıdır. Ancak virüs, belirtiler ortaya çıkmadan bir gün önce de bulaşıcı olabilir ve belirtiler ortaya çıktıktan sonra 5-7 güne kadar da bulaşıcı kalabilir. Çok kolay bulaştığı için topluluklar arasında hızla yayılır ve hatta salgınlara bile yol açabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Grip çoğunlukla ani başlar. En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Ateş, üşüme ve titreme
• Kuru öksürük
• Boğaz ağrısı
• Baş ağrısı
• Yaygın kas ve eklem ağrıları
• Belirgin halsizlik ve yorgunluk
• Burun akıntısı veya tıkanıklığı

Her hastada ateş görülmeyebilir. Özellikle çocuklarda bulantı, kusma ve ishal de tabloya eşlik edebilir. Çoğu kişi bir hafta içinde iyileşmekle birlikte öksürük ve halsizlik daha uzun sürebilir. (www.who.int)

Kimler Daha Fazla Risk Taşır?

İnfluenza herkesi etkileyebilir; ancak aşağıdaki kişilerde ağır hastalık ve komplikasyon riski daha yüksektir:

• 65 yaş ve üzerindekiler
• Beş yaşından küçük, özellikle iki yaşın altındaki çocuklar
• Gebeler
• Astım, KOAH, kalp-damar hastalığı veya diyabeti olanlar
• Kronik böbrek, karaciğer ya da nörolojik hastalığı bulunanlar
• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler
• İleri derecede obezitesi olanlar
• Bakımevi gibi toplu yaşam alanlarında kalanlar

İnfluenza; viral veya bakteriyel zatürreye, solunum yetmezliğine ve kronik hastalıkların ağırlaşmasına neden olabilir. Sağlık çalışanlarının ve risk grubundaki kişilerle yaşayanların aşılanması da bulaşma riskinin azaltılmasına yardımcı olur. (www.ecdc.europa.eu)

Grip Aşısı Neden Her Yıl Yapılmalıdır?

İnfluenza virüsleri sürekli değiştiği ve aşıyla oluşan bağışıklık zamanla azaldığı için grip aşısının her yıl yenilenmesi gerekir.

Dünya Sağlık Örgütü, dünyanın farklı bölgelerinde dolaşan virüsleri Küresel İnfluenza Sürveyans ve Yanıt Sistemi aracılığıyla izler. Güney yarımküredeki kış döneminde görülen suşlar, Kuzey yarımkürede başlayacak sezon için önemli bir gösterge olmakla birlikte aşı bileşimi yalnızca bu verilere göre belirlenmez. Küresel sürveyans sonuçları, virüslerin antijenik ve genetik özellikleri ile epidemiyolojik veriler birlikte değerlendirilir. (www.who.int)

2026–2027 Sezonu Aşısında Hangi Suşlar Bulunuyor?

Dünya Sağlık Örgütü, Türkiye’nin de içinde bulunduğu Kuzey yarımkürede 2026–2027 sezonunda kullanılacak üç bileşenli, yumurta temelli influenza aşıları için şu virüsleri önermiştir:

• A/Missouri/11/2025 (H1N1)pdm09 benzeri virüs
• A/Darwin/1454/2025 (H3N2) benzeri virüs
• B/Tokyo/EIS13-175/2025 (B/Victoria soy hattı) benzeri virüs

Hücre kültürü veya rekombinant yöntemlerle üretilen aşılarda aynı temel influenza gruplarını hedefleyen bazı farklı referans virüsler kullanılabilir. Türkiye’de uygulanacak aşının kesin bileşimi, ruhsatlı ürünün üretim yöntemine ve ürün bilgisine göre kontrol edilmelidir. (www.who.int)

“Grip aşısı hastalığa yakalanma olasılığını azaltır; hastalık geliştiğinde daha hafif geçirilmesine, komplikasyon ve hastaneye yatış riskinin düşürülmesine yardımcı olur.”

“İnaktive enjeksiyon yoluyla uygulanan grip aşıları influenzaya neden olmaz.”

Aşı Ne Zaman Yapılmalıdır?

Kuzey yarımkürede çoğu kişi için eylül ve ekim ayları uygun aşılama dönemidir. Koruyucu bağışıklığın gelişmesi genellikle yaklaşık iki hafta sürer. Ancak bu aylarda aşı olunamamışsa sezonun kaçırıldığı düşünülmemelidir; influenza virüsleri dolaşımda olduğu sürece daha sonraki aylarda da aşı yapılabilir.

Tıbbi bir engeli bulunmayan altı aylık ve daha büyük kişilere yıllık influenza aşısı önerilmektedir. Aşı özellikle risk grubundakiler, gebeler, ileri yaştaki kişiler ve sağlık çalışanları için önemlidir. Aşı seçimi kişinin yaşı, gebelik durumu, kronik hastalıkları ve alerji öyküsü dikkate alınarak sağlık profesyoneliyle birlikte yapılmalıdır. (www.cdc.gov)

Laboratuvar Tanısı Ne Zaman Gerekir?

İnfluenza, COVID-19 ve diğer solunum yolu enfeksiyonları benzer belirtilere neden olabilir. Bu nedenle yalnızca klinik bulgularla kesin ayrım yapmak her zaman mümkün değildir.

Özellikle risk grubundaki hastalarda, ağır veya ilerleyici tabloda ve test sonucunun tedavi kararını etkileyeceği durumlarda laboratuvar incelemesi gerekebilir. İnfluenza A ve B ile SARS-CoV-2 ve diğer solunum yolu virüslerini birlikte araştırabilen moleküler testler, etkenin belirlenmesine çok yardımcı olur. Numunenin, belirtilerin başladığı ilk günlerde ve uygun yöntemle alınması tanısal başarıyı artırır.

Ne Zaman Hekime Başvurulmalıdır?

Nefes darlığı, göğüste ağrı veya baskı, bilinç bulanıklığı, morarma, sıvı alamama, belirgin güçsüzlük ya da düzelirken yeniden ağırlaşan ateş ve öksürük varlığında sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Risk grubundaki kişiler belirtiler hafif görünse bile hekimleriyle erken iletişime geçmelidir.

Antiviral ilaçlar, özellikle hastalığın ilk 48 saatinde başlandığında daha etkili olabilir. Ancak ağır hastalarda daha geç başlanması da yarar sağlayabilir. Antibiyotikler influenza virüsüne etkili değildir; yalnızca ikincil bakteriyel enfeksiyon geliştiğinde hekim önerisiyle kullanılmalıdır.

Aşı Dışında Nasıl Korunabiliriz?

• Elleri düzenli olarak su ve sabunla yıkamak
• Yüze yıkanmamış ellerle dokunmamak
• Öksürürken ve hapşırırken ağız ile burnu kapatmak
• Kapalı ortamları düzenli havalandırmak
• Hastalık belirtileri varken evde kalmak ve yakın teması azaltmak
• Salgının yoğun olduğu dönemlerde kalabalık, iyi havalandırılmayan ortamlarda maske kullanmak
• Bardak, çatal ve havlu gibi kişisel eşyaları paylaşmamak

İnfluenza, özellikle risk grubundaki kişiler için basit bir kış hastalığı değildir. Her yıl güncellenen grip aşısının zamanında yaptırılması; el hijyeni, havalandırma ve solunum yolu önlemleriyle birlikte uygulandığında hem bireysel hem de toplumsal korunmayı güçlendirir.

Önemli not: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Tanı, tedavi veya kişiye özel aşılama önerisi yerine geçmez.

Kaynaklar

1. World Health Organization. Influenza (Seasonal).
2. World Health Organization. Recommended Composition of Influenza Virus Vaccines for Use in the 2026–2027 Northern Hemisphere Influenza Season.
3. European Centre for Disease Prevention and Control. Risk Groups for Severe Influenza.
4. Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Guidance for Influenza Vaccination, 2026–2027.
5. T.C. Sağlık Bakanlığı Aşı Portalı. Mevsimsel Grip.

İnfluenza Mevsimi Yaklaşırken: Gripten Korunmanın Yolları yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

Zona nedir?

Zona, çocukluk döneminde geçirilen suçiçeğine neden olan varisella-zoster virüsünün yıllar sonra yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkar.

Suçiçeği iyileştikten sonra virüs vücuttan tamamen uzaklaşmaz. Sinir köklerinde sessiz biçimde bekler. İlerleyen yaş, bağışıklık sisteminin zayıflaması, bazı hastalıklar ve bağışıklığı baskılayan tedaviler virüsün yeniden etkinleşmesine zemin hazırlayabilir.

Hastalık çoğunlukla vücudun ya da yüzün tek tarafında, belirli bir sinirin izlediği hat boyunca gelişen ağrılı kabarcıklarla kendini gösterir. Ancak ağrı bazen döküntü ortaya çıkmadan günler önce başlayabilir.

Yanma, batma, elektrik çarpması veya bıçak saplanması şeklinde tarif edilen bu ağrı, kimi hastalarda giysinin ya da çarşafın cilde değmesini bile dayanılmaz hâle getirebilir.

Döküntüler geçse bile ağrı kalabilir

Zonanın en sık görülen komplikasyonu “postherpetik nevralji” olarak adlandırılan uzun süreli sinir ağrısıdır.

CDC verilerine göre zona geçiren kişilerin yaklaşık yüzde 10–18’inde postherpetik nevralji gelişir. Risk yaşla birlikte artar. Özellikle ileri yaştaki kişilerde ağrı daha şiddetli olabilir ve daha uzun sürebilir.

Bu ağrı:

• Uykuyu bozabilir,
• Günlük hareketleri kısıtlayabilir,
• Çalışma ve sosyal yaşama katılımı azaltabilir,
• İştahsızlık, yorgunluk ve duygu durum değişikliklerine yol açabilir,
• Aylarca, bazı kişilerde yıllarca devam edebilir.

Döküntülerin birkaç haftada iyileşmesi, hastalığın her zaman tamamen sona erdiği anlamına gelmez.

Zona gözü ve sinir sistemini etkileyebilir

Zona yüz bölgesinde, özellikle göz çevresinde geliştiğinde gözün farklı yapılarını etkileyebilir. Göz tutulumu zamanında tedavi edilmezse görme kaybına kadar ilerleyebilir.

Kulak ve yüz sinirlerini etkileyen vakalarda işitme sorunları, baş dönmesi veya yüz felci gelişebilir. Daha nadir durumlarda zatürre, beyin iltihabı, bakteriyel deri enfeksiyonları ve yaygın enfeksiyon görülebilir.

Bu komplikasyonlar özellikle bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde daha ağır seyredebilir ve hastanede tedavi gerektirebilir.

Zona kalp krizi ve inme riskini etkileyebilir mi?

Zona sırasında oluşan yoğun inflamasyon yalnızca deri ve sinirlerle sınırlı kalmayabilir. Enfeksiyonun damar duvarlarında inflamasyona, pıhtılaşma eğiliminde artışa ve mevcut damar hastalıklarının kararsızlaşmasına katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.

Göz çevresini tutan zona başta olmak üzere bazı zona tablolarının ardından kalp krizi ve inme riskinde geçici artış bildiren gözlemsel çalışmalar bulunmaktadır. Bu ilişki ileri yaştaki, bağışıklığı baskılanmış veya önceden kalp-damar hastalığı bulunan kişiler açısından özellikle önemlidir.

Ancak zona geçiren herkesin kalp krizi veya inme yaşayacağı anlamı çıkarılmamalıdır. Araştırmalar, bireysel bir sonucu değil, geniş hasta gruplarındaki risk değişimini göstermektedir.

Zona aşısının başlıca faydaları nelerdir?

Rekombinant zona aşısının temel amacı:

• Zona gelişme riskini azaltmak,
• Hastalık gelişirse ağır seyretme olasılığını düşürmek,
• Uzun süreli sinir ağrısından korunmak,
• Göz, kulak ve sinir sistemi komplikasyonlarını azaltmak,
• Bağışıklığı baskılanmış kişilerde ağır ve yaygın enfeksiyon riskini düşürmek,
• Hastalığa bağlı iş gücü ve yaşam kalitesi kaybını önlemektir.

Bağışıklık sistemi sağlıklı 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerde aşının zona ve postherpetik nevraljiyi önlemedeki etkinliği yüzde 90’ın üzerindedir.

Kardiyovasküler riskte azalma ise bu temel yararlara eklenebilecek umut verici, fakat henüz kesinleşmemiş bir olası faydadır.

Zona aşısı kimlere önerilir?

Güncel uluslararası önerilere göre rekombinant zona aşısı genel olarak:

• 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlere,
• Hastalık veya tedavi nedeniyle bağışıklık sistemi baskılanmış ya da baskılanması beklenen 19 yaş ve üzerindeki yetişkinlere

iki doz şeklinde önerilmektedir.

Aşı gereksinimi; kişinin yaşı, mevcut hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve bağışıklık sisteminin durumu birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Türkiye’deki güncel uygulama koşulları ve aşının erişilebilirliği için hekime veya yetkili sağlık kuruluşuna danışılmalıdır.

Daha önce zona geçirenler aşı olabilir mi?

Evet. Zona geçirmek ömür boyu bağışıklık sağlamaz ve hastalık tekrarlayabilir. Bu nedenle daha önce zona geçiren kişilere de hekim değerlendirmesi sonrasında aşı uygulanabilir.

Aktif zona atağı sırasında ise aşı yapılmaz. Aşılama için döküntülerin ve akut hastalık belirtilerinin düzelmesi beklenir.

Aşı kaç doz uygulanır?

Rekombinant zona aşısı iki doz şeklinde uygulanır. Bağışıklık sistemi sağlıklı yetişkinlerde ikinci doz genellikle ilk dozdan 2–6 ay sonra yapılır.

Bağışıklığı baskılanmış bazı kişilerde ikinci doz, hekim değerlendirmesiyle ilk dozdan 1–2 ay sonra uygulanabilir. İkinci doz gecikmişse çoğunlukla aşı serisine yeniden başlanmaz; eksik doz uygun olan en kısa zamanda tamamlanır.

Aşı öncesinde laboratuvar testi gerekir mi?

Bağışıklık sistemi sağlıklı 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerde, daha önce suçiçeği geçirilip geçirilmediğini belirlemek için rutin antikor testi yapılması genellikle önerilmez.

Ancak bağışıklık sistemi baskılanmış, aşı veya hastalık öyküsü belirsiz ya da özel bir klinik durumu bulunan kişilerde hekim tarafından bireysel değerlendirme yapılabilir.

Aşının olası yan etkileri nelerdir?

En sık bildirilen yan etkiler şunlardır:

• Enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık veya şişlik,
• Halsizlik,
• Kas ağrısı,
• Baş ağrısı,
• Titreme veya ateş,
• Bulantı ve karın yakınmaları.

Bu belirtiler çoğunlukla 2–3 gün içinde kendiliğinden düzelir. İlk dozdan sonra bu tür beklenen reaksiyonların görülmesi, çoğu durumda ikinci dozun yapılmasına engel değildir.

Nefes almada güçlük, yüzde veya boğazda şişme ya da yaygın kurdeşen gibi ciddi alerjik reaksiyon belirtilerinde acil tıbbi yardım alınmalıdır.

“Sağlıklı yaş almak, yalnızca hastalıkları tedavi etmek değildir. Yaşınız, sağlık durumunuz ve kullandığınız ilaçlar doğrultusunda zona aşısının sizin için uygun olup olmadığını hekiminizle görüşebilirsiniz.”

Önemli not: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Tanı, tedavi veya kişiye özel aşılama önerisi yerine geçmez.

Kaynaklar:

1. Recombinant Shingles Vaccination and the Risk of Cardiovascular Events. Nature Medicine. Published August 26, 2026. 
2. Shingles Vaccine Recommendations. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 
3. Shingles Vaccination. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 
4. Shingles Symptoms and Complications. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). 

Zona Aşısı: Yalnızca Döküntüden Değil, Uzun Süreli Ağrıdan ve Ciddi Komplikasyonlardan Korunmak yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

Derin ven trombozu (DVT), kan akımının yavaşlaması, damar duvarının zarar görmesi veya kanın pıhtılaşma eğiliminin artması sonucu derin toplardamarlarda pıhtı oluşmasıdır. Genellikle baldır, uyluk veya pelviste görülür; daha seyrek olarak kollarda da gelişebilir.

Derin Ven Trombozu Belirtileri

DVT bazen belirti vermeyebilir. En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Çoğunlukla tek bacakta ani şişlik
• Baldır, diz arkası veya uylukta ağrı ve hassasiyet
• Kramp ya da gerginlik hissi
• Etkilenen bölgede sıcaklık artışı
• Kızarıklık, morarma veya renk değişikliği
• Ayakta durmakla ya da yürümekle artan rahatsızlık

Bu bulgular başka hastalıklarda da görülebileceğinden kesin tanı için tıbbi değerlendirme gerekir.

Derin Ven Trombozu Risk faktörleri

Daha önce DVT veya pulmoner emboli geçirilmesi, büyük ameliyatlar, yaralanmalar, uzun süreli hareketsizlik, uzun yolculuklar, kanser, gebelik, hormon ilaçları, ileri yaş, obezite ve kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları riski artırabilir. Birden fazla faktörün birlikte bulunması riski daha da yükseltir.

Derin Ven Trombozu Komplikasyonları

DVT’nin en önemli komplikasyonu, pıhtının koparak akciğer damarlarını tıkamasıyla gelişen pulmoner embolidir. Ayrıca uzun vadede bacakta kalıcı şişlik, ağrı ve cilt değişiklikleriyle seyreden post-trombotik sendrom gelişebilir. DVT veya pulmoner emboli geçiren kişilerde pıhtının tekrarlama riski de artabilir.

Derin Ven Trombozu Tanısı

Tanı sürecinde hastanın belirtileri ve risk faktörleri değerlendirilir. 

• Wells skoru klinik olasılığı belirlemeye yardımcı olur. 
• D-dimer testi özellikle düşük riskli kişilerde pıhtı olasılığının dışlanmasında kullanılabilir; ancak yüksek sonuç tek başına DVT tanısı koydurmaz. 
• Temel görüntüleme yöntemi venöz Doppler ultrasondur.
• Trombofili testleri her hastaya rutin olarak uygulanmaz. Genç yaşta açıklanamayan, tekrarlayan veya alışılmadık bölgelerde oluşan pıhtılarda hekim tarafından değerlendirilebilir.

Trombofili değerlendirmesinde kullanılabilen başlıca testler şunlardır:

• Faktör V Leiden mutasyonu
• Protrombin G20210A mutasyonu
• Antitrombin aktivitesi
• Protein C aktivitesi
• Serbest veya fonksiyonel Protein S
• Lupus antikoagülanı
• Antikardiyolipin antikorları
• Anti-beta-2 glikoprotein I antikorları

Derin Ven Trombozu Tedavi ve Korunma Yolları

Tedavinin amacı pıhtının büyümesini, akciğere ilerlemesini ve yeni pıhtı oluşmasını önlemektir. Temel tedavi kan sulandırıcı ilaçlardır. Seçilmiş hastalarda pıhtı eritici veya girişimsel tedaviler, vena kava filtresi ve kompresyon çorapları kullanılabilir.

DVT riskini azaltmak için uzun süre hareketsiz kalmamak, yolculuklarda düzenli hareket etmek, sağlıklı kiloyu korumak, fiziksel aktivite yapmak ve doktor tarafından verilen koruyucu ilaçları önerilen şekilde kullanmak önemlidir.

Ne zaman acil yardım alınmalı?

Ani nefes darlığı, nefesle artan göğüs ağrısı, kanlı öksürük, bayılma, ciddi baş dönmesi, hızlı kalp atışı veya morarma pulmoner emboli belirtisi olabilir. Bu durumda test yaptırmak için beklenmeden 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır.

Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Kaynaklar

• National Institute for Health and Care Excellence — Venous thromboembolic diseases: diagnosis, management and thrombophilia testing, NG158; son güncelleme 2 Ağustos 2023.
• Centers for Disease Control and Prevention — Venous Thromboembolism: About and Risk Factors.
• American Society of Hematology — VTE Guidelines: Thrombophilia Testing and Treatment of DVT/PE.
• MedlinePlus — D-Dimer Test.

Derin Ven Trombozu (DVT)  yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

İngilizce’de “noncommunicable diseases” olarak adlandırılan ve NCD kısaltmasıyla kullanılan bu hastalıklar, temel olarak kişiden kişiye doğrudan bulaşmayan sağlık sorunlarıdır. Genellikle uzun süre devam eder ve genetik, fizyolojik, çevresel ve davranışsal etkenlerin birlikte rol oynamasıyla ortaya çıkar.

Bulaşıcı olmayan hastalıklar ile kronik hastalıklar aynı şey midir?

“Bulaşıcı olmayan hastalık” ve “kronik hastalık” ifadeleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Bununla birlikte iki kavram arasında küçük fakat önemli bir fark vardır.

“Kronik hastalık”, uzun süre devam eden veya düzenli takip gerektiren hastalığı tanımlar. “Bulaşıcı olmayan hastalık” ise esas olarak hastalığın kişiden kişiye geçmediğini ifade eder. Bulaşıcı olmayan hastalıkların büyük bölümü kronik seyirlidir; ancak her kronik hastalık bulaşıcı olmayan hastalık değildir. Örneğin HIV veya kronik hepatit gibi bazı enfeksiyonlar uzun süreli, yani kronik olabilir.

Öte yandan bazı bulaşıcı olmayan hastalıkların gelişiminde enfeksiyonlar da rol oynayabilir. HPV rahim ağzı kanseriyle, hepatit B ve C virüsleri karaciğer kanseriyle, Helicobacter pylori ise bazı mide kanserleriyle ilişkilidir. Bu nedenle “bulaşıcı olmayan” ifadesi, hastalığın hiçbir aşamasında enfeksiyonlarla bağlantısı bulunamayacağı anlamına gelmez. Burada anlatılmak istenen, hastalığın kendisinin kişiden kişiye bulaşmamasıdır.

Başlıca bulaşıcı olmayan hastalıklar nelerdir?

Dünya Sağlık Örgütü dört ana hastalık grubuna özellikle dikkat çekmektedir:

• Kalp krizi ve inme başta olmak üzere kalp-damar hastalıkları
• Kanserler
• Astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı gibi kronik solunum yolu hastalıkları
• Diyabet

Bunların yanı sıra kronik böbrek hastalıkları, bazı nörolojik hastalıklar ve çeşitli ruh sağlığı sorunları da geniş anlamda bulaşıcı olmayan hastalıklar kapsamında değerlendirilebilir.

Neden önemli bir halk sağlığı sorunudur?

WHO’nun 25 Eylül 2025 tarihli bilgi notuna göre bulaşıcı olmayan hastalıklar 2021 yılında dünya genelinde en az 43 milyon ölüme neden olmuştur. Bu sayı, pandemiyle ilişkili olmayan ölümlerin yaklaşık yüzde 75’ine karşılık gelmektedir.

Aynı yıl 70 yaşından önce gerçekleşen yaklaşık 18 milyon ölüm bulaşıcı olmayan hastalıklarla ilişkilendirilmiştir. Bu erken ölümlerin yüzde 82’si düşük ve orta gelirli ülkelerde meydana gelmiştir.

Bulaşıcı olmayan hastalıkların önemli bir bölümü uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir. Yüksek kan basıncı, yüksek kan şekeri veya kolesterol düzeylerindeki bozukluklar kişi tarafından fark edilmeyebilir. Belirtilerin ortaya çıkması kimi zaman hastalığın ilerlediği bir döneme denk gelebilir. Bu nedenle risklerin zamanında değerlendirilmesi ve hekim tarafından önerilen kontrollerin yapılması önem taşır.

Ortak risk faktörleri

Bulaşıcı olmayan hastalıkların oluşumunda değiştirilemeyen ve değiştirilebilir risk faktörleri birlikte rol oynar. Yaş, kalıtsal özellikler ve aile öyküsü değiştirilemeyen risk faktörleri arasındadır.

Değiştirilebilir başlıca risk faktörleri ise şunlardır:

• Tütün ve tütün ürünlerinin kullanımı
• Sağlıksız beslenme
• Yetersiz fiziksel aktivite
• Zararlı düzeyde alkol kullanımı
• Hava kirliliğine maruz kalma

Bu etkenler zaman içinde yüksek kan basıncı, fazla kilo ve obezite, kan şekeri yüksekliği ve kan yağlarında bozulma gibi metabolik değişikliklere yol açabilir.

Laboratuvar testlerinin rolü nedir?

Laboratuvar testleri bulaşıcı olmayan hastalıkların risklerinin değerlendirilmesi, bazı hastalıkların erken dönemde fark edilmesi, tanının desteklenmesi ve tedavi sürecinin izlenmesinde önemli bilgiler sağlayabilir.

Hekim, kişinin yaşı, belirtileri, tıbbi öyküsü, aile öyküsü ve diğer risk faktörlerine göre aşağıdaki incelemelerden uygun gördüklerini isteyebilir:

• Açlık plazma glukozu ve HbA1c
• Total kolesterol, LDL kolesterol, HDL kolesterol ve trigliserid
• Böbrek fonksiyon testleri
• Karaciğer fonksiyon testleri
• İdrar incelemeleri ve idrarda albümin değerlendirmesi
• Hastanın klinik durumuna göre seçilen diğer biyokimyasal, hematolojik veya moleküler testler

Her test herkes için gerekli değildir. Test seçimi ve kontrol sıklığı kişisel risklere göre sağlık profesyoneli tarafından belirlenmelidir.

Laboratuvar sonuçları da tek başına tanı anlamına gelmez. Sonuçların belirtiler, muayene bulguları, kullanılan ilaçlar ve gerektiğinde görüntüleme gibi diğer değerlendirmelerle birlikte yorumlanması gerekir.

Tarama testi ile tanı testi aynı değildir

Tarama, henüz belirti göstermeyen kişiler arasında belirli bir hastalık veya risk açısından ileri değerlendirme gerekebilecek kişileri belirlemeyi amaçlar. Tarama sonucunun normal sınırların dışında bulunması, kişinin kesin olarak hasta olduğu anlamına gelmez. Benzer şekilde, tek bir normal sonuç da bütün risklerin ortadan kalktığını göstermez.

Gerekli durumlarda hekim ek testler isteyebilir, testi tekrar ettirebilir veya kişiyi ilgili uzmanlık alanına yönlendirebilir.

Korunmak mümkün mü?

Bulaşıcı olmayan hastalıkların tamamını önlemek mümkün olmasa da birçok hastalığın gelişme riski azaltılabilir. Tütün ürünlerinden uzak durmak, dengeli beslenmek, düzenli fiziksel aktivite yapmak, sağlıklı vücut ağırlığını korumak ve hekim tarafından önerilen kontrolleri aksatmamak korunmanın temel adımlarıdır.

Daha önce tanı almış kişilerde ise düzenli takip, tedaviye uyum ve laboratuvar değerlerinin uygun aralıklarla değerlendirilmesi; hastalığın kontrol altında tutulmasına ve olası komplikasyonların erken fark edilmesine yardımcı olabilir.

Sonuç

“Bulaşıcı olmayan hastalıklar” yalnızca ileri yaşlarda görülen veya sadece yaşam tarzından kaynaklanan hastalıklar değildir. Her yaş grubunu etkileyebilir; genetik, çevresel ve sosyal koşulların yanı sıra bireysel davranışlarla da ilişkilidir.

Risklerin erken fark edilmesi, uygun sağlık kontrolleri ve kişiye özel tıbbi değerlendirme, bu hastalıklarla mücadelede önemli bir yere sahiptir.

Tıbbi bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. Sağlık durumunuz ve size uygun tetkikler hakkında hekiminize danışınız.

Kaynaklar:

1. World Health Organization. Noncommunicable diseases. Fact sheet, 25 September 2025. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases
2. World Health Organization. Noncommunicable diseases: Overview. Available at: https://www.who.int/health-topics/noncommunicable-diseases
3. World Health Organization. Noncommunicable diseases: Risk factors and conditions. Global Health Observatory. Available at: https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/noncommunicable-diseases-risk-factors
4. World Health Organization Regional Office for Europe. Screening programmes: a short guide—Increase effectiveness, maximize benefits and minimize harm. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2020. Available at: https://iris.who.int/handle/10665/330829
5. World Health Organization. Noncommunicable disease facility-based monitoring guidance: Framework, indicators and application. Geneva: World Health Organization; 2022. Available at: https://iris.who.int/handle/10665/364379
6. World Health Organization. Cancer. Fact sheet. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer

Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar: Sağlığımızı Sessizce Etkileyen Küresel Sorun yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.

Bu nedenle okul döneminde alınacak basit ama etkili önlemler yalnızca öğrencileri değil; öğretmenleri, okul çalışanlarını, aileleri ve özellikle enfeksiyonları daha ağır geçirme riski bulunan kişileri de korumaya yardımcı olur.

Okul Döneminde Hangi Enfeksiyonlarla Daha Sık Karşılaşabiliriz?

• Soğuk algınlığı ve diğer viral üst solunum yolu enfeksiyonları: Rinovirüsler başta olmak üzere çok sayıda virüs; burun akıntısı, burun tıkanıklığı, hapşırma, boğaz ağrısı ve öksürüğe neden olabilir.
• İnfluenza (grip): Genellikle ani başlayan ateş, halsizlik, kas ve eklem ağrıları, baş ağrısı ve öksürükle seyreder. Okul gibi yakın temasın yoğun olduğu ortamlarda kolaylıkla yayılabilir.
• COVID-19: Ateş, boğaz ağrısı, öksürük, burun akıntısı, halsizlik ve baş ağrısı gibi diğer solunum yolu enfeksiyonlarıyla benzer belirtiler gösterebilir.
• RSV ve diğer solunum yolu virüsleri: Özellikle küçük çocuklarda önem taşır. Burun akıntısı ve öksürükten bronşiolit ve zatürreye kadar değişen klinik tablolara yol açabilir.
• Streptokok boğaz enfeksiyonu – Streptococcus pyogenes (Grup A Streptokok): Özellikle 5–15 yaş arasındaki çocuklarda sık görülür. Ani başlayan boğaz ağrısı, yutma güçlüğü ve ateş yapabilir. Bazı çocuklarda kızıl hastalığına özgü döküntü de gelişebilir. Okullar ve diğer kalabalık ortamlar yakın temas nedeniyle bulaşmayı kolaylaştırabilir. Tanının hekim değerlendirmesi ve gerektiğinde hızlı antijen testi veya boğaz kültürüyle doğrulanması önemlidir. Viral boğaz enfeksiyonlarından farklı olarak doğrulanmış Grup A streptokok farenjiti uygun antibiyotik tedavisi gerektirir. 
• Gastroenteritler (kusma ve ishalli enfeksiyonlar): Okul, kreş ve yemekhane gibi toplu yaşam alanlarında hızla yayılabilir. İshal, karın ağrısı, bulantı, kusma ve bazen ateş görülebilir. Etkenler farklı mikroorganizma gruplarından olabilir:
  • Virüsler: Norovirüs, rotavirüs, enterik adenovirüsler ve astrovirüs,
  • Bakteriler: Escherichia coli‘nin hastalık yapan türleri, Salmonella, Shigella ve Campylobacter,
  • Parazitler: Giardia, Cryptosporidium ve Entamoeba türleri.

Dünya Sağlık Örgütü çocukluk çağı ishallerinde rotavirüs, norovirüs, adenovirüs ve astrovirüsleri önemli viral; E. coli, Salmonella, Shigella ve Campylobacter türlerini ise önemli bakteriyel etkenler arasında göstermektedir. 

Konjonktivit: Gözlerde kızarıklık, sulanma, çapaklanma ve rahatsızlık hissiyle seyredebilir. Viral ve bakteriyel nedenleri bulunur; eller ve ortak kullanılan eşyalar bulaşmada rol oynayabilir.

• El-ayak-ağız hastalığı: Özellikle okul öncesi ve küçük okul çocuklarında görülebilen viral bir enfeksiyondur. Ateş, ağız içinde yaralar ile el ve ayaklarda döküntülerle seyredebilir.
• Aşıyla önlenebilir enfeksiyonlar: Kızamık, boğmaca, kabakulak ve suçiçeği gibi hastalıklar toplumdaki aşılama oranlarının düşmesi veya eksik aşılanma durumunda okul gibi toplu ortamlarda salgınlara neden olabilir.

Enfeksiyonlardan Korunmak İçin Neler Yapabiliriz?

Okullarda enfeksiyonların yayılımını azaltmak için öğrenciler, aileler, öğretmenler ve okul yönetimlerinin birlikte hareket etmesi önemlidir.

• Elleri düzenli olarak yıkayın. Özellikle yemeklerden önce, tuvalet sonrasında, öksürme-hapşırma veya burun temizliğinin ardından eller su ve sabunla iyice yıkanmalıdır.
• Öksürme ve hapşırma kurallarını öğretin. Ağız ve burun tek kullanımlık mendille, mendil bulunmadığında dirseğin iç kısmıyla kapatılmalıdır. Ardından eller temizlenmelidir.
• Sınıfları ve ortak alanları havalandırın. Temiz hava, özellikle solunum yoluyla bulaşan enfeksiyonların yayılma riskinin azaltılmasına yardımcı olur.
• Hasta çocukları okula göndermeyin. Ateş, belirgin halsizlik, yoğun öksürük, tekrarlayan kusma veya ishal gibi belirtileri bulunan çocukların iyileşene kadar evde dinlenmesi hem kendi sağlıkları hem de arkadaşlarının korunması açısından önemlidir.
• Kişisel eşyaları paylaşmayın. Su şişesi, bardak, çatal-kaşık, havlu ve ağızla temas eden kişisel eşyaların ortak kullanımından kaçınılmalıdır.
• Gıda ve su hijyenine dikkat edin. İshalli enfeksiyonların önemli bir bölümü kontamine gıda ve su veya kişiden kişiye fekal-oral bulaşla yayılabilir. Ellerin sabunla yıkanması, güvenli su kullanımı ve yiyeceklerin uygun koşullarda hazırlanıp saklanması temel koruyucu önlemlerdir.
• Sık temas edilen yüzeyleri temiz tutun. Kapı kolları, sıralar ve ortak kullanılan materyallerin düzenli temizliği okul hijyeninin önemli bir parçasıdır.
• Aşıların güncelliğini kontrol edin. Yaşa uygun rutin aşıların zamanında ve eksiksiz uygulanması hem öğrenciyi hem de toplumu ciddi bulaşıcı hastalıklardan korumanın en etkili yollarından biridir.
• Uyku, beslenme ve günlük yaşam düzenine dikkat edin. Yeterli uyku, dengeli beslenme, fiziksel aktivite ve yeterli sıvı tüketimi çocukların genel sağlığının korunmasına katkıda bulunur.

İshal ve Kusma Varsa Nelere Dikkat Edilmeli?

Okul çağındaki çocuklarda gelişen ishalli hastalıkların çoğu kendiliğinden düzelebilse de özellikle küçük çocuklarda sıvı kaybı önemlidir.

İshal veya kusma yaşayan çocuklarda yeterli sıvı alımının sağlanması gerekir. Ağız kuruluğu, gözyaşında azalma, idrar miktarının azalması, belirgin halsizlik, sıvı alamama, sürekli kusma, kanlı ishal veya genel durumda bozulma olması durumunda sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

İshalli çocukların okula gönderilmemesi; tuvalet ve el hijyenine özellikle dikkat edilmesi gerekir. Dünya Sağlık Örgütü, güvenli içme suyu, uygun sanitasyon, sabunla el yıkama ve gıda hijyenini ishalli hastalıklardan korunmanın temel yöntemleri arasında göstermektedir. 

Belirti Varsa Çocuğunuzu İzleyin

Çocuğun “derslerinden geri kalmaması” düşüncesiyle hastayken okula gönderilmesi hem iyileşme sürecini zorlaştırabilir hem de enfeksiyonun sınıf arkadaşlarına, öğretmenlere ve daha sonra aile bireylerine taşınmasına neden olabilir.

Özellikle ateşle birlikte genel durumda belirgin bozulma, solunum güçlüğü, sıvı alamama, tekrarlayan kusma, belirgin susuzluk veya alışılmadık derecede uyku hali gibi bulgular olduğunda sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Hızlı veya güç nefes alma, morarma, ciddi sıvı kaybı ve bilinç durumunda değişiklik gibi belirtiler ise çocuklarda acil değerlendirme gerektirebilecek uyarı işaretleri arasındadır.

Aileden Okula, Okuldan Topluma Uzanan Koruma Zinciri

Okullarda enfeksiyonlardan korunmak yalnızca öğrencilerin sağlığıyla sınırlı değildir. Çocuklar okulda karşılaştıkları enfeksiyonları evlerine taşıyabilir; evde küçük kardeşler, ileri yaştaki bireyler veya enfeksiyonları daha ağır geçirme riski bulunan kişiler etkilenebilir.

Bu nedenle okul sağlığı aynı zamanda toplum sağlığıdır.

El yıkama alışkanlığının küçük yaşlardan itibaren kazandırılması, sınıfların düzenli havalandırılması, gıda ve su hijyenine dikkat edilmesi, hastayken evde kalma kültürünün desteklenmesi ve aşıların zamanında yapılması bulaşıcı hastalıkların yayılımının azaltılmasına önemli katkı sağlar.

Yeni Eğitim Yılı Sağlıkla Başlasın

Enfeksiyonların tamamen ortadan kaldırılması her zaman mümkün değildir. Ancak günlük yaşamın bir parçası haline getirilecek birkaç doğru alışkanlıkla bulaşma riski önemli ölçüde azaltılabilir.

Çocuklara korku yerine doğru sağlık alışkanlıklarını öğretmek; ailelerin, öğretmenlerin, okul yönetimlerinin ve sağlık çalışanlarının iş birliği içinde hareket etmesini sağlamak daha sağlıklı ve güvenli bir eğitim ortamının en güçlü temelidir.

Sağlıklı çocuklar, sağlıklı okullar; sağlıklı okullar ise daha sağlıklı bir toplum demektir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz. Hastalık belirtileri bulunan veya özel sağlık durumu olan çocukların değerlendirilmesi için sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Kaynaklar:

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Guidance for Group A Streptococcal Pharyngitis. Updated November 18, 2025.
  CDC – Clinical Guidance for Group A Streptococcal Pharyngitis 
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Everyday Actions for Schools to Prevent and Control the Spread of Transmissible Infections. October 25, 2024.
  CDC – Everyday Actions for Schools to Prevent and Control the Spread of Transmissible Infections 
• World Health Organization (WHO). Diarrhoeal Disease. 7 March 2024.
  WHO – Diarrhoeal Disease

Okullar Açılırken Enfeksiyonlara Karşı Birlikte Korunalım yazısı ilk önce Biolab İzmir üzerinde ortaya çıktı.