Zona denildiğinde çoğu kişinin aklına birkaç hafta içinde geçen ağrılı bir deri döküntüsü gelir. Oysa zona, bazı kişilerde döküntüler iyileştikten sonra da aylarca, hatta yıllarca sürebilen sinir ağrılarına; görme ve işitme kaybına, nörolojik sorunlara ve ağır enfeksiyonlara yol açabilir.
Zona nedir?
Zona, çocukluk döneminde geçirilen suçiçeğine neden olan varisella-zoster virüsünün yıllar sonra yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkar.
Suçiçeği iyileştikten sonra virüs vücuttan tamamen uzaklaşmaz. Sinir köklerinde sessiz biçimde bekler. İlerleyen yaş, bağışıklık sisteminin zayıflaması, bazı hastalıklar ve bağışıklığı baskılayan tedaviler virüsün yeniden etkinleşmesine zemin hazırlayabilir.
Hastalık çoğunlukla vücudun ya da yüzün tek tarafında, belirli bir sinirin izlediği hat boyunca gelişen ağrılı kabarcıklarla kendini gösterir. Ancak ağrı bazen döküntü ortaya çıkmadan günler önce başlayabilir.
Yanma, batma, elektrik çarpması veya bıçak saplanması şeklinde tarif edilen bu ağrı, kimi hastalarda giysinin ya da çarşafın cilde değmesini bile dayanılmaz hâle getirebilir.
Döküntüler geçse bile ağrı kalabilir
Zonanın en sık görülen komplikasyonu “postherpetik nevralji” olarak adlandırılan uzun süreli sinir ağrısıdır.
CDC verilerine göre zona geçiren kişilerin yaklaşık yüzde 10–18’inde postherpetik nevralji gelişir. Risk yaşla birlikte artar. Özellikle ileri yaştaki kişilerde ağrı daha şiddetli olabilir ve daha uzun sürebilir.
Bu ağrı:
- Uykuyu bozabilir,
- Günlük hareketleri kısıtlayabilir,
- Çalışma ve sosyal yaşama katılımı azaltabilir,
- İştahsızlık, yorgunluk ve duygu durum değişikliklerine yol açabilir,
- Aylarca, bazı kişilerde yıllarca devam edebilir.
Döküntülerin birkaç haftada iyileşmesi, hastalığın her zaman tamamen sona erdiği anlamına gelmez.
Zona gözü ve sinir sistemini etkileyebilir
Zona yüz bölgesinde, özellikle göz çevresinde geliştiğinde gözün farklı yapılarını etkileyebilir. Göz tutulumu zamanında tedavi edilmezse görme kaybına kadar ilerleyebilir.
Kulak ve yüz sinirlerini etkileyen vakalarda işitme sorunları, baş dönmesi veya yüz felci gelişebilir. Daha nadir durumlarda zatürre, beyin iltihabı, bakteriyel deri enfeksiyonları ve yaygın enfeksiyon görülebilir.
Bu komplikasyonlar özellikle bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde daha ağır seyredebilir ve hastanede tedavi gerektirebilir.
Zona kalp krizi ve inme riskini etkileyebilir mi?
Zona sırasında oluşan yoğun inflamasyon yalnızca deri ve sinirlerle sınırlı kalmayabilir. Enfeksiyonun damar duvarlarında inflamasyona, pıhtılaşma eğiliminde artışa ve mevcut damar hastalıklarının kararsızlaşmasına katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.
Göz çevresini tutan zona başta olmak üzere bazı zona tablolarının ardından kalp krizi ve inme riskinde geçici artış bildiren gözlemsel çalışmalar bulunmaktadır. Bu ilişki ileri yaştaki, bağışıklığı baskılanmış veya önceden kalp-damar hastalığı bulunan kişiler açısından özellikle önemlidir.
Ancak zona geçiren herkesin kalp krizi veya inme yaşayacağı anlamı çıkarılmamalıdır. Araştırmalar, bireysel bir sonucu değil, geniş hasta gruplarındaki risk değişimini göstermektedir.
Zona aşısının başlıca faydaları nelerdir?
Rekombinant zona aşısının temel amacı:
- Zona gelişme riskini azaltmak,
- Hastalık gelişirse ağır seyretme olasılığını düşürmek,
- Uzun süreli sinir ağrısından korunmak,
- Göz, kulak ve sinir sistemi komplikasyonlarını azaltmak,
- Bağışıklığı baskılanmış kişilerde ağır ve yaygın enfeksiyon riskini düşürmek,
- Hastalığa bağlı iş gücü ve yaşam kalitesi kaybını önlemektir.
Bağışıklık sistemi sağlıklı 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerde aşının zona ve postherpetik nevraljiyi önlemedeki etkinliği yüzde 90’ın üzerindedir.
Kardiyovasküler riskte azalma ise bu temel yararlara eklenebilecek umut verici, fakat henüz kesinleşmemiş bir olası faydadır.
Zona aşısı kimlere önerilir?
Güncel uluslararası önerilere göre rekombinant zona aşısı genel olarak:
- 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlere,
- Hastalık veya tedavi nedeniyle bağışıklık sistemi baskılanmış ya da baskılanması beklenen 19 yaş ve üzerindeki yetişkinlere
iki doz şeklinde önerilmektedir.
Aşı gereksinimi; kişinin yaşı, mevcut hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve bağışıklık sisteminin durumu birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Türkiye’deki güncel uygulama koşulları ve aşının erişilebilirliği için hekime veya yetkili sağlık kuruluşuna danışılmalıdır.
Daha önce zona geçirenler aşı olabilir mi?
Evet. Zona geçirmek ömür boyu bağışıklık sağlamaz ve hastalık tekrarlayabilir. Bu nedenle daha önce zona geçiren kişilere de hekim değerlendirmesi sonrasında aşı uygulanabilir.
Aktif zona atağı sırasında ise aşı yapılmaz. Aşılama için döküntülerin ve akut hastalık belirtilerinin düzelmesi beklenir.
Aşı kaç doz uygulanır?
Rekombinant zona aşısı iki doz şeklinde uygulanır. Bağışıklık sistemi sağlıklı yetişkinlerde ikinci doz genellikle ilk dozdan 2–6 ay sonra yapılır.
Bağışıklığı baskılanmış bazı kişilerde ikinci doz, hekim değerlendirmesiyle ilk dozdan 1–2 ay sonra uygulanabilir. İkinci doz gecikmişse çoğunlukla aşı serisine yeniden başlanmaz; eksik doz uygun olan en kısa zamanda tamamlanır.
Aşı öncesinde laboratuvar testi gerekir mi?
Bağışıklık sistemi sağlıklı 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerde, daha önce suçiçeği geçirilip geçirilmediğini belirlemek için rutin antikor testi yapılması genellikle önerilmez.
Ancak bağışıklık sistemi baskılanmış, aşı veya hastalık öyküsü belirsiz ya da özel bir klinik durumu bulunan kişilerde hekim tarafından bireysel değerlendirme yapılabilir.
Aşının olası yan etkileri nelerdir?
En sık bildirilen yan etkiler şunlardır:
- Enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık veya şişlik,
- Halsizlik,
- Kas ağrısı,
- Baş ağrısı,
- Titreme veya ateş,
- Bulantı ve karın yakınmaları.
Bu belirtiler çoğunlukla 2–3 gün içinde kendiliğinden düzelir. İlk dozdan sonra bu tür beklenen reaksiyonların görülmesi, çoğu durumda ikinci dozun yapılmasına engel değildir.
Nefes almada güçlük, yüzde veya boğazda şişme ya da yaygın kurdeşen gibi ciddi alerjik reaksiyon belirtilerinde acil tıbbi yardım alınmalıdır.
“Sağlıklı yaş almak, yalnızca hastalıkları tedavi etmek değildir. Yaşınız, sağlık durumunuz ve kullandığınız ilaçlar doğrultusunda zona aşısının sizin için uygun olup olmadığını hekiminizle görüşebilirsiniz.”
Önemli not: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Tanı, tedavi veya kişiye özel aşılama önerisi yerine geçmez.
Kaynaklar:
- Recombinant Shingles Vaccination and the Risk of Cardiovascular Events. Nature Medicine. Published August 26, 2026.
- Shingles Vaccine Recommendations. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
- Shingles Vaccination. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
- Shingles Symptoms and Complications. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).