Over (yumurtalık) kanseri, başlangıç döneminde belirgin ve hastalığa özgü yakınmalara yol açmayabilir. Karında şişkinlik, hazımsızlık, çabuk doyma veya idrar sıklığı gibi günlük yaşamda sık karşılaşılan belirtilerle ortaya çıkabilmesi, tanının gecikmesine neden olabilir.
Bu nedenle over kanserinde erken tanıya giden yol; belirtilerin zamanında fark edilmesi, kişisel ve ailesel risklerin değerlendirilmesi, görüntüleme yöntemleri ve uygun laboratuvar testlerinin birlikte yorumlanmasından geçer.
Over Kanseri Neden Önemlidir?
Kadın yumurtalığı, pelvisin derininde yer aldığı için burada gelişen bir tümör, erken dönemde fark edilebilir bir kitleye veya belirgin bir yakınmaya neden olmayabilir. Hastalık ilerledikçe belirtiler daha görünür hâle gelir; ancak bu aşamada tümör over dışına yayılmış olabilir.
Over kanseri tek bir hastalık değildir. En sık görülen grubu epitelyal over kanserleri oluşturur. Bunun yanında germ hücreli ve stromal tümörler gibi farklı biyolojik özelliklere sahip türleri de bulunmaktadır. Günümüzde bazı yüksek dereceli seröz kanserlerin fallop tüplerinin uç bölümünden başladığı bilinmekte; over, fallop tüpü ve primer periton kanserleri bu nedenle çoğu zaman birlikte değerlendirilmektedir.
Hangi Belirtiler Önemsenmelidir?
Over kanserinde görülebilen belirtiler çoğu zaman hastalığa özgü değildir. Ancak aşağıdaki yakınmaların yeni başlaması, açıklanamaması, sık tekrarlaması veya zaman içinde artması durumunda hekime başvurulmalıdır:
- Karında sürekli ya da tekrarlayan şişkinlik
- Karın çevresinde belirgin genişleme
- Alt karın veya pelvis bölgesinde ağrı ve basınç hissi
- Çabuk doyma ya da iştah azalması
- Yemek yemekte güçlük
- Sık idrara çıkma veya ani idrar yapma ihtiyacı
- Hazımsızlık, gaz, bulantı ya da kabızlık
- Nedeni açıklanamayan kilo kaybı veya kilo artışı
- Bel ve sırt ağrısı
- Sürekli yorgunluk
- Menopoz sonrası kanama veya düzensiz vajinal kanama
Bu belirtiler çoğunlukla iyi huylu nedenlerden kaynaklanır. Burada önemli olan yalnızca belirtinin varlığı değil; kişinin alışılmış durumundan farklı olması, süreklilik göstermesi ve giderek belirginleşmesidir.
Kimlerde Risk Daha Yüksektir?
Over kanseri her kadında görülebilmekle birlikte bazı durumlarda risk artabilir:
- İleri yaş ve menopoz sonrası dönem
- Birinci derece akrabalarda over veya meme kanseri bulunması
- Ailede pankreas, prostat ya da erkek meme kanseri öyküsü
- BRCA1 veya BRCA2 genlerinde patojenik değişiklik taşıyıcılığı
- Lynch sendromu gibi kalıtsal kanser sendromları
- Daha önce meme kanseri geçirmiş olmak
- Endometriozis öyküsü
- Hiç doğum yapmamış olmak veya infertilite öyküsü
- Fazla kilo ve obezite
Ailede genç yaşta gelişen meme kanseri, birden fazla kişide meme veya over kanseri ya da erkek meme kanseri bulunması kalıtsal yatkınlık açısından özellikle önemlidir. Böyle bir aile öyküsü bulunan kişilerde genetik danışmanlık ve gerekli görülürse uygun genetik testler gündeme gelebilir.
Over Kanserinde Erken Tanı için Neler Yapılabilir?
Günümüzde ortalama risk taşıyan ve herhangi bir yakınması olmayan kadınlarda over kanserine yönelik etkinliği kanıtlanmış bir toplum tarama programı bulunmamaktadır. Bu nedenle yıllık ultrasonografi veya tümör belirteçlerinin gelişigüzel ölçülmesi, erken tanı için tek başına yeterli bir yaklaşım değildir.
Buna karşılık belirtileri veya risk faktörleri bulunan kişilerde tanısal değerlendirme geciktirilmemelidir. Bu değerlendirme genellikle şu basamaklardan oluşur:
- Yakınmaların, kişisel öykünün ve aile öyküsünün değerlendirilmesi
- Jinekolojik muayene
- Transvajinal ultrasonografi
- Gerekli durumlarda CA-125, HE4 ve her iki biyobelirtecin birlikte skorlandığı ROMA gibi laboratuvar testleri
- Bulgulara göre ileri görüntüleme yöntemleri
- Şüpheli durumlarda jinekolojik onkoloji değerlendirmesi
Laboratuvar testleri bu sürecin değerli bir parçasıdır; ancak hiçbir tümör belirteci muayene ve görüntülemeden bağımsız yorumlanmamalıdır.
HE4 Testi Değerlendirmeye Ne Katar?
HE4 (Human Epididymis Protein 4), kanda ölçülebilen bir biyobelirteçtir. Bazı epitelyal over kanseri hücreleri tarafından yüksek miktarda üretilebilir. HE4 ölçümü özellikle ultrasonografide adneksiyal veya pelvik kitle saptanan hastalarda, kitlenin kötü huylu olma olasılığının değerlendirilmesine yardımcı olabilir.
Over kanserinin laboratuvar değerlendirmesinde en sık kullanılan belirteçlerden biri CA-125’tir.
Ancak CA-125;
Endometriozis, miyom, menstruasyon, gebelik, pelvik enfeksiyonlar, karın ve göğüs zarını etkileyen bazı hastalıklar gibi kanser dışı durumlarda da yükselebilir. Özellikle menopoz öncesi dönemde bu durum, sonucun yorumlanmasını güçleştirebilir.
HE4’ün dikkat çeken yönü, endometriozis başta olmak üzere bazı iyi huylu jinekolojik hastalıklarda CA-125’e göre daha seyrek yükselmesidir. Bu özelliği nedeniyle HE4, uygun hasta grubunda iyi huylu ve kötü huylu over kitlelerinin ayrımında değerlendirmeye ek katkı sunabilir.
CA-125 ve HE4 farklı biyolojik özellikleri yansıttığından, iki testin birlikte kullanılması bazı hastalarda tek bir belirtecin sağlayabileceğinden daha kapsamlı bilgi verebilir.
ROMA: HE4 & CA-125’in Birlikte Değerlendirilmesi ile Over Ca Risk Skorlaması
HE4’ün klinik kullanım alanlarından biri de ROMA (Risk of Ovarian Malignancy Algorithm) hesaplamasıdır.
ROMA;
- HE4 düzeyini,
- CA-125 düzeyini,
- Hastanın menopoz durumunu
birlikte değerlendirerek epitelyal over kanseri olasılığına ilişkin bir risk sınıflaması oluşturur.
Bu algoritma özellikle adneksiyal kitlesi bulunan ve cerrahi girişim planlanan hastaların düşük veya yüksek risk grubuna ayrılmasına yardımcı olabilir. Yüksek riskli hastaların uygun merkezlere ve jinekolojik onkoloji uzmanlarına yönlendirilmesinde klinisyene destek sağlayabilir.
ROMA bir “kanser var veya yok” testi değildir. Elde edilen sonuç; hastanın yaşı, menopoz durumu, klinik bulguları ve ultrasonografi özellikleriyle birlikte yorumlanmalıdır.
HE4 Sonucu Değerlendirilirken Nelere Dikkat Edilmelidir?
HE4 değerinin doğru yorumlanabilmesi için test sonucunu etkileyebilecek bazı özelliklerin bilinmesi gerekir:
- HE4 her over kanseri türünde yükselmeyebilir.
- Normal bir HE4 değeri kanseri kesin olarak dışlamaz.
- Yüksek bir HE4 değeri tek başına kanser tanısı koydurmaz.
- Böbrek fonksiyonlarındaki azalma HE4 düzeyini belirgin biçimde artırabilir.
- Yaş, menopoz durumu ve sigara kullanımı sonuçları etkileyebilir.
- Kullanılan laboratuvar yönteminin referans aralıkları dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle HE4 sonucu değerlendirilirken böbrek fonksiyon testlerinin bilinmesi ve testin klinik tabloyla birlikte yorumlanması önemlidir. Renal yetmezlik HE4 düzeyini artırabilir.
HE4 ve ROMA Skorlamasının Tedavi Takibinde Kullanımı
Tanı sırasında HE4 düzeyi yüksek bulunan epitelyal over kanserli hastalarda seri ölçümler, tedaviye verilen yanıtın ve hastalığın seyri ya da tekrarlama olasılığının izlenmesine katkıda bulunabilir.
Takipte tek bir ölçümden çok, aynı laboratuvar yöntemiyle elde edilen değerlerin zaman içindeki değişimi önem taşır. HE4 ölçümü bu alanda da klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin yerine geçmez; onları tamamlayan bir laboratuvar bulgusudur.
Test Tek Başına Değil, Doğru Klinik Bağlamda Oldukça Değerlidir
Over kanserinde erken tanının anahtarı, henüz toplumun tamamına uygulanabilecek etkili bir tarama testi bulunmadığından, belirtilerin fark edilmesi ve riskin kişiye özel değerlendirilmesidir.
Süreklilik gösteren karın şişkinliği, pelvik ağrı, çabuk doyma veya idrar yakınmalarında kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurulmalıdır. Görüntülemede pelvik ya da adneksiyal kitle saptanan uygun hastalarda ise HE4; CA-125, menopoz durumu ve ultrasonografi bulgularıyla birlikte değerlendirildiğinde tanısal sürece önemli katkı sağlayabilir.
Bununla birlikte HE4 ve ROMA, sağlıklı ve yakınması olmayan kişilerde tek başına over kanseri taraması amacıyla kullanılmamalı; sonuçlar mutlaka hekim tarafından klinik ve radyolojik bulgularla birlikte yorumlanmalıdır.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.
Kaynaklar:
- National Cancer Institute. Ovarian, Fallopian Tube, and Primary Peritoneal Cancers Screening (PDQ®)–Health Professional Version.
https://www.cancer.gov/types/ovarian/hp/ovarian-screening-pdq - American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Ovarian Cancer.
https://www.acog.org/womens-health/faqs/ovarian-cancer - American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). The Role of the Obstetrician–Gynecologist in the Early Detection of Epithelial Ovarian Cancer in Women at Average Risk.
https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2017/09/the-role-of-the-obstetriciangynecologist-in-the-early-detection-of-epithelial-ovarian-cancer-in-women-at-average-risk - U.S. Food and Drug Administration (FDA). ROMA—HE4 EIA and ARCHITECT CA 125 II: 510(k) Decision Summary.
https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/pdf10/k103358.pdf - National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Tests in Secondary Care to Identify People at High Risk of Ovarian Cancer—HealthTech Guidance 453.