Kalp-damar hastalıkları, kanser, diyabet ve kronik solunum yolu hastalıkları… Günümüzde hastalık yükünün önemli bir bölümünü oluşturan bu sağlık sorunları, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından “bulaşıcı olmayan hastalıklar” başlığı altında ele alınmaktadır.
İngilizce’de “noncommunicable diseases” olarak adlandırılan ve NCD kısaltmasıyla kullanılan bu hastalıklar, temel olarak kişiden kişiye doğrudan bulaşmayan sağlık sorunlarıdır. Genellikle uzun süre devam eder ve genetik, fizyolojik, çevresel ve davranışsal etkenlerin birlikte rol oynamasıyla ortaya çıkar.
Bulaşıcı olmayan hastalıklar ile kronik hastalıklar aynı şey midir?
“Bulaşıcı olmayan hastalık” ve “kronik hastalık” ifadeleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Bununla birlikte iki kavram arasında küçük fakat önemli bir fark vardır.
“Kronik hastalık”, uzun süre devam eden veya düzenli takip gerektiren hastalığı tanımlar. “Bulaşıcı olmayan hastalık” ise esas olarak hastalığın kişiden kişiye geçmediğini ifade eder. Bulaşıcı olmayan hastalıkların büyük bölümü kronik seyirlidir; ancak her kronik hastalık bulaşıcı olmayan hastalık değildir. Örneğin HIV veya kronik hepatit gibi bazı enfeksiyonlar uzun süreli, yani kronik olabilir.
Öte yandan bazı bulaşıcı olmayan hastalıkların gelişiminde enfeksiyonlar da rol oynayabilir. HPV rahim ağzı kanseriyle, hepatit B ve C virüsleri karaciğer kanseriyle, Helicobacter pylori ise bazı mide kanserleriyle ilişkilidir. Bu nedenle “bulaşıcı olmayan” ifadesi, hastalığın hiçbir aşamasında enfeksiyonlarla bağlantısı bulunamayacağı anlamına gelmez. Burada anlatılmak istenen, hastalığın kendisinin kişiden kişiye bulaşmamasıdır.
Başlıca bulaşıcı olmayan hastalıklar nelerdir?
Dünya Sağlık Örgütü dört ana hastalık grubuna özellikle dikkat çekmektedir:
- Kalp krizi ve inme başta olmak üzere kalp-damar hastalıkları
- Kanserler
- Astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı gibi kronik solunum yolu hastalıkları
- Diyabet
Bunların yanı sıra kronik böbrek hastalıkları, bazı nörolojik hastalıklar ve çeşitli ruh sağlığı sorunları da geniş anlamda bulaşıcı olmayan hastalıklar kapsamında değerlendirilebilir.
Neden önemli bir halk sağlığı sorunudur?
WHO’nun 25 Eylül 2025 tarihli bilgi notuna göre bulaşıcı olmayan hastalıklar 2021 yılında dünya genelinde en az 43 milyon ölüme neden olmuştur. Bu sayı, pandemiyle ilişkili olmayan ölümlerin yaklaşık yüzde 75’ine karşılık gelmektedir.
Aynı yıl 70 yaşından önce gerçekleşen yaklaşık 18 milyon ölüm bulaşıcı olmayan hastalıklarla ilişkilendirilmiştir. Bu erken ölümlerin yüzde 82’si düşük ve orta gelirli ülkelerde meydana gelmiştir.
Bulaşıcı olmayan hastalıkların önemli bir bölümü uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir. Yüksek kan basıncı, yüksek kan şekeri veya kolesterol düzeylerindeki bozukluklar kişi tarafından fark edilmeyebilir. Belirtilerin ortaya çıkması kimi zaman hastalığın ilerlediği bir döneme denk gelebilir. Bu nedenle risklerin zamanında değerlendirilmesi ve hekim tarafından önerilen kontrollerin yapılması önem taşır.
Ortak risk faktörleri
Bulaşıcı olmayan hastalıkların oluşumunda değiştirilemeyen ve değiştirilebilir risk faktörleri birlikte rol oynar. Yaş, kalıtsal özellikler ve aile öyküsü değiştirilemeyen risk faktörleri arasındadır.
Değiştirilebilir başlıca risk faktörleri ise şunlardır:
- Tütün ve tütün ürünlerinin kullanımı
- Sağlıksız beslenme
- Yetersiz fiziksel aktivite
- Zararlı düzeyde alkol kullanımı
- Hava kirliliğine maruz kalma
Bu etkenler zaman içinde yüksek kan basıncı, fazla kilo ve obezite, kan şekeri yüksekliği ve kan yağlarında bozulma gibi metabolik değişikliklere yol açabilir.
Laboratuvar testlerinin rolü nedir?
Laboratuvar testleri bulaşıcı olmayan hastalıkların risklerinin değerlendirilmesi, bazı hastalıkların erken dönemde fark edilmesi, tanının desteklenmesi ve tedavi sürecinin izlenmesinde önemli bilgiler sağlayabilir.
Hekim, kişinin yaşı, belirtileri, tıbbi öyküsü, aile öyküsü ve diğer risk faktörlerine göre aşağıdaki incelemelerden uygun gördüklerini isteyebilir:
- Açlık plazma glukozu ve HbA1c
- Total kolesterol, LDL kolesterol, HDL kolesterol ve trigliserid
- Böbrek fonksiyon testleri
- Karaciğer fonksiyon testleri
- İdrar incelemeleri ve idrarda albümin değerlendirmesi
- Hastanın klinik durumuna göre seçilen diğer biyokimyasal, hematolojik veya moleküler testler
Her test herkes için gerekli değildir. Test seçimi ve kontrol sıklığı kişisel risklere göre sağlık profesyoneli tarafından belirlenmelidir.
Laboratuvar sonuçları da tek başına tanı anlamına gelmez. Sonuçların belirtiler, muayene bulguları, kullanılan ilaçlar ve gerektiğinde görüntüleme gibi diğer değerlendirmelerle birlikte yorumlanması gerekir.
Tarama testi ile tanı testi aynı değildir
Tarama, henüz belirti göstermeyen kişiler arasında belirli bir hastalık veya risk açısından ileri değerlendirme gerekebilecek kişileri belirlemeyi amaçlar. Tarama sonucunun normal sınırların dışında bulunması, kişinin kesin olarak hasta olduğu anlamına gelmez. Benzer şekilde, tek bir normal sonuç da bütün risklerin ortadan kalktığını göstermez.
Gerekli durumlarda hekim ek testler isteyebilir, testi tekrar ettirebilir veya kişiyi ilgili uzmanlık alanına yönlendirebilir.
Korunmak mümkün mü?
Bulaşıcı olmayan hastalıkların tamamını önlemek mümkün olmasa da birçok hastalığın gelişme riski azaltılabilir. Tütün ürünlerinden uzak durmak, dengeli beslenmek, düzenli fiziksel aktivite yapmak, sağlıklı vücut ağırlığını korumak ve hekim tarafından önerilen kontrolleri aksatmamak korunmanın temel adımlarıdır.
Daha önce tanı almış kişilerde ise düzenli takip, tedaviye uyum ve laboratuvar değerlerinin uygun aralıklarla değerlendirilmesi; hastalığın kontrol altında tutulmasına ve olası komplikasyonların erken fark edilmesine yardımcı olabilir.
Sonuç
“Bulaşıcı olmayan hastalıklar” yalnızca ileri yaşlarda görülen veya sadece yaşam tarzından kaynaklanan hastalıklar değildir. Her yaş grubunu etkileyebilir; genetik, çevresel ve sosyal koşulların yanı sıra bireysel davranışlarla da ilişkilidir.
Risklerin erken fark edilmesi, uygun sağlık kontrolleri ve kişiye özel tıbbi değerlendirme, bu hastalıklarla mücadelede önemli bir yere sahiptir.
Tıbbi bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. Sağlık durumunuz ve size uygun tetkikler hakkında hekiminize danışınız.
Kaynaklar:
- World Health Organization. Noncommunicable diseases. Fact sheet, 25 September 2025. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases
- World Health Organization. Noncommunicable diseases: Overview. Available at: https://www.who.int/health-topics/noncommunicable-diseases
- World Health Organization. Noncommunicable diseases: Risk factors and conditions. Global Health Observatory. Available at: https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/noncommunicable-diseases-risk-factors
- World Health Organization Regional Office for Europe. Screening programmes: a short guide—Increase effectiveness, maximize benefits and minimize harm. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2020. Available at: https://iris.who.int/handle/10665/330829
- World Health Organization. Noncommunicable disease facility-based monitoring guidance: Framework, indicators and application. Geneva: World Health Organization; 2022. Available at: https://iris.who.int/handle/10665/364379
- World Health Organization. Cancer. Fact sheet. Available at: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer