11 DEOKSİKORTİZOL

Konjenital adrenal hiperplazi (KAH) şüphesi bulunan hastaların tanısal değerlendirilmesinde kullanılır.

Sekonder veya tersiyer adrenal yetmezlik şüphesi olan hastaların değerlendirilmesinde uygulanan metirapon testinin bir parçası olarak kullanılır.

Cushing sendromunun ayırıcı tanısında uygulanan metirapon testinin bir parçası olarak kullanılır.

11-Deoksikortizol (Bileşik S), kortizol sentez yolunda kortizolün hemen öncülüdür:

11-Deoksikortizol ──(11β-hidroksilaz)── > Kortizol

11-Deoksikortizol düzeyleri genellikle kortikotropin (ACTH) düzeylerinin arttığı durumlarda (örneğin Cushing hastalığı, ACTH üreten tümörler) veya konjenital adrenal hiperplazinin (KAH) nadir bir alt tipi olan 11β-hidroksilaz eksikliğinde yükselir. 11β-hidroksilaz eksikliğine bağlı KAH’da kortizol üretimi azalır. Buna bağlı olarak hipofiz bezinden ACTH salgısı artar ve sonuçta serum ve idrarda 11-deoksikortizol düzeyleri yükselir.

Metirapon Testi ve Hipotalamo-Hipofizer-Adrenal (HHA) Aksın Değerlendirilmesi

11β-hidroksilaz enziminin metirapon ile farmakolojik olarak inhibe edilmesi, hipotalamo-hipofizer-adrenal (HHA) aksın fonksiyonunun değerlendirilmesinde kullanılabilir.

Bu testte metirapon uygulanmasının ardından serum 11-deoksikortizol düzeyleri veya idrar 17-hidroksisteroid düzeyleri ölçülür. Ölçümler;

• Gece yarısı başlangıç örneği ve 8 saat sonraki örnekle yapılan gece boyunca (overnight) metirapon testi şeklinde, 
• Ya da başlangıç örneği ve iki gün boyunca günde dört kez metirapon verilerek yapılan iki günlük metirapon testi şeklinde gerçekleştirilebilir. 

Lojistik zorluklar ve gece boyunca yapılan testin benzer tanısal performans göstermesi nedeniyle iki günlük metirapon testi günümüzde büyük ölçüde terk edilmiştir.

Normal yanıt olarak metirapon uygulaması sonrasında:

1. Serum kortizol düzeyi düşer. 
2. Bu düşüş hipofizden ACTH salınımını artırır. 
3. Kortizole dönüşüm engellendiği için 11-deoksikortizol düzeyleri yükselir. 

Adrenal Yetmezlik Tanısındaki Yeri

Şüpheli adrenal yetmezlik olgularında gece boyunca yapılan metirapon testinin sonuçları, HHA aksının değerlendirilmesinde altın standart kabul edilen insülin hipoglisemi testi ile yakın korelasyon gösterir.

Metirapon testi sırasında 11-deoksikortizol ölçümüne ACTH ölçümünün eklenmesi tanısal performansı daha da artırır. HHA aksının herhangi bir düzeyindeki bozukluk, 11-deoksikortizol düzeylerinde beklenen artışın yetersiz kalmasına neden olur.

Buna karşılık standart doz veya düşük doz ACTH (1-24) [kosintropin] stimülasyon testleri, esas olarak adrenal bezin ACTH’ye yanıt verme kapasitesini değerlendirir. Bu nedenle primer adrenal yetmezliğin (Addison hastalığı) tanısında oldukça değerli olmakla birlikte, sekonder veya tersiyer adrenal yetmezliklerin tanısında metirapon testi daha yüksek duyarlılık ve özgüllük sağlayabilir.

Cushing Sendromunun Ayırıcı Tanısındaki Yeri

Metirapon testi zaman zaman Cushing sendromunun ayırıcı tanısında da kullanılır.

Cushing hastalığında (hipofize bağlı ACTH aşırı üretimi), ACTH salgılayan hipofiz dokusu geri bildirim mekanizmalarına yanıt vermeye devam eder; ancak bu yanıt daha yüksek bir “ayar noktasında” gerçekleşir. Bu nedenle metirapon uygulamasından sonra ACTH salgısı ve buna bağlı 11-deoksikortizol üretimi artar.

Buna karşılık;

• Primer adrenal kaynaklı kortizol fazlalığında 
• Ektopik ACTH salgılayan tümörlerde 

hipofizer ACTH üretimi zaten baskılanmıştır. Bu nedenle metirapon uygulaması sonrasında ACTH ve dolayısıyla 11-deoksikortizol düzeylerinde genellikle anlamlı bir artış görülmez.

Metirapon testinin Cushing hastalığının ayırıcı tanısındaki duyarlılık ve özgüllüğü, yüksek doz deksametazon baskılama testi ile benzerdir. Ancak kolay uygulanabilen ve otomatize edilmiş 11-deoksikortizol analizlerinin sınırlı olması nedeniyle daha az kullanılmaktadır. Son yıllarda her iki yöntem de kısmen kortikotropin salgılatıcı hormon (CRH) stimülasyon testi ve inferior petrozal sinüs ACTH örneklemesi ile desteklenen tanısal yaklaşımların gerisinde kalmıştır.

Klinik Kullanım Alanları

• Konjenital adrenal hiperplazi (özellikle 11β-hidroksilaz eksikliği) tanısının desteklenmesi 
• Sekonder veya tersiyer adrenal yetmezlik şüphesinde metirapon testinin değerlendirilmesi 
• Cushing sendromunun ayırıcı tanısında metirapon testinin bir parçası olarak kullanılması 
• Hipotalamo-hipofizer-adrenal aks fonksiyonunun değerlendirilmesi

Test Sonucunun Yorumu:

Konjenital adrenal hiperplazi (KAH) şüphesi bulunan bir hastada serum 11-deoksikortizol düzeyinin yüksek bulunması, 11β-hidroksilaz eksikliği olasılığını düşündürür. Ancak bu hastaların tamamında bazal serum 11-deoksikortizol düzeyleri yüksek olmayabilir. Olguların önemli bir bölümünde 11-deoksikortizol artışı ancak ACTH (1-24) [kosintropin] stimülasyon testi sonrasında ortaya çıkar.

Metirapon uygulamasından 8 saat sonra ölçülen serum 11-deoksikortizol düzeyinin 17ng/mL’nin altında olması, olası adrenal yetmezlik lehine değerlendirilir.

Bununla birlikte metirapon testi, adrenal yetmezliğin primer nedenleri ile sekonder veya tersiyer nedenlerini güvenilir şekilde ayırt edemez. Çünkü gerek hipofizer yetmezliği bulunan hastalarda gerekse primer adrenal korteks yetmezliği olan hastalarda, metirapon uygulaması sonrasında 11-deoksikortizol düzeylerinde beklenen artış genellikle görülmez. Bu nedenle test, adrenal yetmezliğin varlığını ortaya koymada yararlı olmakla birlikte, yetmezliğin etiyolojisinin belirlenmesinde tek başına yeterli değildir.